^{یزدفردا -گروه دینی مذهبی - انتشار بیوگرافی اندیشمندان و متفکران اسلامی :تحقیق زیر توسط محقق محترم اقای سید عباس رضوی با استفاده از مراجع متعدد تهیه شده که از جهات مختلف حائز اهمیت بوده و برای قشر جوان و جویای حقیقت نیز قطعا مطلبی تاثیر گذار وآموزنده خواهد بود که در اواخر سال 72 و ابتدای سال 73 در نشریه حوزه منتشر شده است و عنوان " سيد جمال الدين‏ اسد آبادی فرزندی از كشورهاى اسلامى" را به جهت اجماع چندین مطلب با عناوین مختلف از محقق فوق که ارتباطات آن با سید جمال قابل تامل است  انتخاب گردیده است و کلیه مطالب متن بدون هیچ تغییری عینا منتشر می شود .} 

جمال حوزه‏ها

 سید عباس رضوی:حوزه‏ها را ساحلى دور دست و بلندايى فتح ناشدنى است. در قطار و امصار اسلامى هر چه معنى و معنويت بوده از حوزه‏ها برخاسته است. آنانى كه در عرصه علوم انسانى در برون حوزه‏ها درخشيده‏اند ريشه در حوزه‏ها داشته‏اند و از زلال علم و معنويت آن ساحت مقدس نوش كرده‏اند.

بيش از ده هزار انسان وارسته و عالم صاحب تأليف در عرصه‏هاى گونه گون علوم تربيت كرد.

غدير عاشورا و... با حوزه‏ها امتداد يافتند و جاودانه شدند. وحى الهى با شمع وجود و بذل هستى عالمان وظيفه بان از تحريف مصون ماند و ماندگار گرديد.

كاملترين الگوها و اسوه‏هاى بشرى در سيماى حوزه‏ها درخشيدند و در دامان پاك عالمان وارسته باليدند.

آبشخور همه حركتها و جنبشهاى مقدس و انسانى در كشورهاى اسلامى حوزه هاست. مداد خونين رنگ آنان مشروطه را تحرّك بخشيد و نفس قدسى شان سربداران را در تاريخ سر بلند ساخت.

با اين همه در خيل حوزويان و در آسمان پرستاره تاريخ علوم دينى گر چه مردان عرصه دانش و تقوا كم نبودند ولى حماسه سازان عرصه اجتهاد و جهاد و مصلحان و احياگرانى كه پيش از زمان خويش بينديشند و جلودار امّت محمد (ص) در رويارويى با دشمنان اسلام باشند معدودند. ميوه‏هاى ناب بوستان علوى و دست پروردگانى جامع كه هم در حوزه علوم بدر خشند هم در صحنه اجتماع و سياست راهبر باشند و هم در تقوا و فضيلت سر آمد انگشت شمارند. كامل مردانى كه ابراهيم وار خود يك ملّت بودند و تنها در برابر سياهى جهل و افسون فريب و تهديد ستم مداران سينه سپر كردند.

با اين كه خوشبختانه در سده اخير كامل مردانى كم نظير از حوزه‏ها درخشيدند و هر يك در زمان خويش پايه هاى استعمار را به لرزه در آوردند و روحيه جهاد و اجتهاد را در مردم زنده نگه داشتند ولى استعمار گران از درخشش آنان با تير تهمت و عاظ السّلاطين جلو گرفتند و با تبعيد و تهديد حركتشان را كم فروغ ساختند . در دوران حيات جهان علمى و معنوى شان را با افتراها و تهمتهاى عوام برانگيز كم فروغ كردند و پس از شهادت يا رحلت به تحريف چهره آنان پرداختند و سيماى خورشيد وش آنان را در زير آوار دروغ دروغ پردازان مدفون كردند . كاوشگرانى ژرف انديش و نستوه مى طلبد تا اين ويرانه‏هاى تارخى را حفاّرى كرده و اين ميراث داران بزرگ را بر نمايند . ميراثى كه مشعل هدايت اصحاب حوزه و افتخار تاريخ تشيّع است .

تا كنون در حوزه‏هاى علوم دينى قهرمانان عرصه علم و تقوا كم و بيش معرفى شده‏اند ولى تا پيش از ظهور ابر مرد روزگار ما امام قدس سره حماسه سازان و مصلحان حتى در مهد تربيت خود غريب بوده‏اند . دهها كتاب توسط ايادى استعمار نگاشته شد و سيماى نورانى آنان دگرگون نموده شد و متأسفانه از حوزه‏ها فريادى در خور برنخاست! پس از طلوع فجر مبارك و ميمون نويسندگان متعهد و فرزندان دلسوخته انقلاب از هر تريبونى كه يافتند جسورانه با سوز و گداز تمام و عشقى بى پايان به دفاع برخاستند و غبارها را زدودند و ترفندها را افشا كردند و كركسان را تاراندند تا چهره نورانى و پر همينه بزرگمردان تاريخ پر افتخار تشيّع را بنمايانند .

ما نيز به سهم خويش گامهايى برداشتيم و چندين ويژه نامه به محضر خوانندگان گرام عرضه داشتيم . در اين ويژه نامه‏ها گر چه مجال شناساندن همه آفاق وجودى آن بزرگمردان را نيافتيم ولى به فضل الهى توانستيم در اين غوغا بازار تهمتها و ناروا گوييها فريادى بر آوريم و زوايايى از حق را بنمايانيم .

اينك كه دستهاى مرموز و سينه‏هاى پر ز كينه و حقد در مدرسه و دانشگاه ودر هر جا كه مستمعى بيابند و تريبونى زهر كين مى پاشند و الگوهاى اين مردم قهرمان و ستيهنده عليه تمام زشتيها و پليدها و نامردميها را آماج تيرهاى زهر آگين خويش قرار مى دهند بر آن شديم تا شخصيتى ديگر از تبار ابراهيميان را مطرح كنيم و بر نسل پير و جوان روشن سازيم كه دغل بازان خدعه گران نان به نرخ روز خوران پليد چهرگان بازيباييها و بوستانهاى پر طراوات و اميد چه كرده‏اند .استعمارگران مالامال از كينه و خشم با فرديا گران رهايى چسان رفتار كرده‏اند . بنمايانيم كه استعمار بر زنده و مرده آنان رحم روا نداشته و از هر فرصتى كه به دست آورده بر جسد آنان ستور تاخته است .

آن شخصيت والا كه استعمار از مرده او نيز در هراس است و بيم سر سلسله مصلحان اخير است سيد جمال الدين اسد آبادى .

عاجزانه اعتراف مى كنيم كه توان آن رانداريم بر قلّه بلند خصال و جمال نور گستر او بالارويم و آفتار جمال و كمال او را به تفسير نشينيم كه كارى است سترگ .

او حوزه‏ها را جمال بود و امت محمدى (ص) را در همه آورد گاهها جلال .

او سروش بيدارى بود و فريادگر رهايى .

او مرد دين بود و همين چيز و همه كس را براى دين مى خواست و در خدمت دين .

او دنيا را طلاق گفته بود و با عقبى عقد جاودانه بسته بود .

او براى رسيدن به قله‏هاى بلند وحدت اصل و نسب يار و ديار آيين و مذهب خويش را كتمان مى داشت .

او از سرچشمه زلال و هميشه جارى تشيّع توش و توان گرفته بود امّا بر همه فرقه‏ها يكسان پرتو مى افكند .

او در آرزوى دار الاسلام بود . بر اين زيست و بر اين چهره در نقاب خاك در كشيد .

او تمام اسلام بود در برابر تمام كفر .

آرى سيد جمال در هر شهر و ديارى پا گذارد همچون مسيح به مردگان روح حيات دميد و آنان را به سر چشمه‏هاى حيات جاويد رهنمون شد .

با هر گروه و فرقه‏اى به زبانى سخن مى گفت كه او را از خود مى دانستند و از رهبران و پيشوايان آيين خود . اين ويژگى سبب شد كه زيدگان امت اسلامى در ايران مصر افغانستان هندوستان عمانى و . . . گم شده خود در او بيابند و بر گردش مشتاقانه حلقه زنند و راه بجويند . بيانى روح‏انگيز داشت . روح را به تلاطم وا مى داشت و در نهايت منقاد راه و آرمان خود .

گفتارش صاعقه‏اى بود بر جان دشمنان دين و شهداى گوارا براى محرومان و پابرهنگان .

آنچه را كه عرفان علوى از محضر بزرگ عارف روزگار خويش ملا حسينقلى همدانى و فقيه توانمند و مبتكر آن روزگار شيخ اعظم انصارى و ديگر حوزه تشيّع فرا گرفته بود قطره قطره بر گام تشنگان وادى سوزان و گدازنده سرزمينهاى اسلامى مى چشاند تا ببالند و در آين روزگار غربت اسلام به كار آينده و در جاى جاى بلاد اسلامى به اسلام فرا خوانند و مردمان بى پناه را از گردنه‏هاى صعب العبور و پر كمينگاه به سلامت به سر منزل مقصود برسانند .

اين والايى و رهبرى خردمندانه مردمان حتى زبدگان و دانشوران بود كه بسيارى از عالمان و فرزانگان زبان به مدح او گشودند و محفلها براى او آراستند تا بتوانند سخن دل بگويد و محبت بر مردم تمام كند .

شيخ محمد عبده بزرگ مفتى ديار مصر سيّد را چنين وصف مى كند:

« فانى و لو قلت ما اتاه اللّه من قوة الذهن و سعة العقل و نفوذ البصيره هو اقصى ما قدر لغير الانبياء لكنت غير مبالغ»

اگر بگويم: ذهن نيرومند و عقل بزرگ و ديد نافذى كه خدا به سيّد جمال الدين داده است پس از پيامبران در بالاترين مرتبه جاى دارد مبالغه نكرده‏ام .

همگان مى دانستند كه اين مسافر با اين كولر بار پر ارزش ديرى نخواهد پاييد و اين كاروانسرا را ترك خواهد كرد و به آن سرا خواهد شتابيد . از اين روى به هر كجا پا مى گذارد عالم و عامى بر گردش گرد مى آمدند تا قطره‏اى از درياى دانش او را به كام تشنه خود بچشانند . بر هر شهرى كه گام مى گذارد از كوى و برزن صدا بر مى خاست كه درمانگر دردمندان از راه رسيد . سيّد چه داشت كه چنين شيدايش بودند . علم؟ فراوان بودند دارندگان علم! مبارزه با ستمگران و...؟ در اين وادى هم بودند كسانى كه بيرقها مى افراختند!

رمزى ديگر بود در كار سيّد . پيوند عميق و عالمانه و خالصانه او با رسول اللّه . اين پيوند نا گستنى گسست زنجيرهاى جهل و خرافه ستم و استبداد زور و اجحاف و هر چه ناخالصى بود .

همين پيوند بود كه در آوردگاههاى مخوف و در گردنه‏هاى پر كمينگاه و راههاى پر سنگلاخ با گرگان سرمست از قدرت در مى آويخت و عجب كه پيروزمند از كار در مى‏آمد . در حالى كه كركسان و لا شخوران زبون مردان خس و خاشاكها و آنان كه در نبود اين قهرمان بزرگ دم و دستگاهى داشتند و برو بيايى تيرهاى زهر آگين به سوى او پرتاب مى كردند و طعن مى زندش و هر چه در تضعيف و سستى قواى او به كار مى آمد به كار مى گرفتند امّا خدا نخواست كه اين خدا مدار كه همه چيز را به قربانگاه برده بود به زانو در آيد و در پيش هرزه در ايان خوار گردد . بلندش كرد و جام پيروزى را به دستش داد كه سر كشد و سكوى پيروزى را بر زير پايش گذارد تا بر آن بالا رود . بالا رود كه همگان بدانند بويژه مسلمانان دلمرده و مأيوس بدانند كه راه خدا چنين خوش عاقبت است .

سيّد چيزى از علوم حوزوى و دانشهاى روز كم نداشت كه با عنوان و در عين عافيت بزيد و عام و خاص دورش حلقه زنند و مرحبا و مرحبا سردهند و بر دستانش بوسه نثار كنند و بر صدر نشانندش :

« او اگر در حوزه مى ماند مى درخشيد و اگر كرسى استادى قانعش مى كرد پر جمعيت‏ترين و با شكوهترين محفل درس را داشت و اگر در علوم حوزوى تاليف مى كرد شاهكارى بزرگتر از بو على در فلسفه و از شيخ انصارى در اصول و فقه مى آفريد .

ولى او كمبود استاد مدرس مرجع منبرى و كتب فقهى را درد مسلمين نمى‏دانست ... » .

گر چه اين كارها نيز خرد نبود . ولى او به رسالتى ديگر فوق اين كارها و برنامه‏ها مى انديشيد:

او به پيوند امت اسلامى با رسول اللّه مى انديشد .

او بر آن بود امت اسلامى را بالاتر از ماه و خورشيد برد .

او بر آن بود كه افتخارات گذشته را احياء كند .

او بر آن بود گرد ذلت و خوارى را از چهره مسلمانان بزدايد .

او بر آن بود قرآن را دستور كار مسلمانان قرار دهد .

او بر آن بود مسلمانان را وا دارد قهرمانانه پشت پازنند بر هر چه غير خدايى بود .

او دريافته بود كه اگر در برابر تهاجم همه جانبه وارثان جنگلهاى صليبى كه به غارت همه ميراث مسلمانان حتى ايمان و فرهنگ و دين آنان پرداخته‏اند مايه‏ها و تواناييهاى نهفته در منابع دينى تبيين نشود و زواياى اجتماعى و سياسى اسلام معرفى نگردد و دين خاتم به عنوان نظام زندگى و اداره جوامع اسلامى طرح نگردد و دين خاتم به عنوان نظام زندگى و اداره جوامع اسلامى طرح نگردد سرنوشت غم‏انگيز مسلمانان در اسپانيا دامن گير ديگر جوامع اسلامى خواهد شد .

او سر منشأ همه دردهاى جوامع اسلامى را در دور شدن از اسلام ناب و تن دادن به جهل و خرافه و مردن روح حمكاسه و بعد جامعه سازى يافته بود .

دلاوريها كرد و خون دلها خورد تا حوزه‏هاى علميه را از خواب گران بر خيزاندو آنها را با رسالتى كه دارند و بايد به انجام برسانند آشنا كند . انبوه نامه‏هاى او به علماى بلاد اسلامى ديدارها و ملاقاتهاى فراوان او با رجال و شخصيتهاى ذى نفوذ دينى در جاى جاى كشورهاى اسلامى سخنرانيهاى آتشين او در جمع اهل فضل و علم و ... همه دردمندانه و عاشقانه و براى تحقق اين آرمان بلند بود . هشدار نامه او به ميرزاى بزرگ از دردى جانگاه حكايت مى كند كه اين مرد غيور در سينه داشت . گويا همه دردها و آلام و مصيبتهاى جهان اسلام را كه بايد در سينه فرد فرد ميليونها مسلمان باشد او به تنهايى در سينه داشت . دردى كه گاه چنان جان به لبش مى كرد كه بى محابا فرياد بر مى آورد و شلاق وار بر پشت و سينه خمودگان اين كاروان خواب زده مى نواخت . گاه سامراء را مورد خطاب قرار مى داد و گاه تهران و گاه ...

آرى او در اين دردنامه‏ها اندكى از درد و غمى كه بر دل دردمند خويش حمل مى كرد بر كاغذ فرو مى چكاند كه كه شايد بر سينه‏اى آماده و مستعد نشيند و صاحب سينه را مشتعل كند .

نيابت و وراثت و ... در نظر بلند او در چند فتوا و حلاجى مقوله كهن خلاصه نمى‏شد . وراثت و نيابت و... در ديد او يك درد بود: درد دين درد هدايت درد پيكار با ناخالصيها . وراثت و نيابت در نگاه او رسالتى بود بزرگ . احياگرى بيدار گرى آوردن فقر به عرصه‏هاى اجتماع زدودن جهل و خرافه تفسير و تبيين درست دين و هماهنگ با مقتضيات زمان مبارزه با ظلم و ستم و دستهاى پيدا و ناپيداى استعمار گران در بلاد اسلامى جلوگيرى از به يغما رفتن منابع و ذخاير جهان اسلام دفاع از مظلومان در سر تا سر گيتى تلاش براى برقرارى قسط و عدل و ... همه و همه از اركان وراثت انبياست .

او دانشهاى حوزوى را براى عرصه گسترده‏اى در نظر داشت: اداره مردم رفع خصومات تأمين سعادت دنيا و آخرت مردمان مسلمان و ... مسائلى بودند كهبايد با سر پنجه دانشهاى حوزوى گشوده مى شدند .

علوم حوزوى و رسالت حوزويان را در منظومه جامع توحيدى كه هم سعادت آخرت را به همراه دارد و هم بهزيستى دنيا را مى ديد .

علوم دين راتابلو راهنماى عمل انسانهابراى الهى كردن زندگى فردى و اجتماعى مى دانست . او قران را چراغ هدايت و نجات امت اسلامى مى شمرد ودر جاى جاى كلماتش از آن راه مى جست .

عطر وحى قرآن در قول و فعلش نمودار بود و طنين كلامش خطبه‏هاى دلنشين نهج البلاغه را به ياد مى آورد .

قرآنى مى انديشيد . فطرتهاى پاك را مورد خطاب قرار مى داد . گستره تلاش و جهادش فراتر از مرزهاى جغرافيايى بود . براى سخن و پيام خويش و رسالتى كه بر دوش داشت مرز نمى شناخت . همه جا را فرود گاه پيام خود مى دانست .

او همه كشورهاى اسلامى را وطن خويش مى دانست و همه ابناى مسلمانان را فرزندان خود .

او در كار برانگيز اندن گنجينه‏هاى خرد بود .

او در كار جايگزين كردن اسلام ناب محمدى بود بر دلها بود .

سير در زمين را آغازيد تا هم سنتهاى الهى را در ترقى و انحطاط امم مشهود كند و هم كانونى براى احياى مجد و عظمت اسلامى و مبارزه با استعمار آن روز پيدا بكند .

بههر سرزمينى كه پا مى نهاد با درنگى نه دير پاى روح جهاد و آزادگى و غيرت دينى و ملى را در مردم مى دميد و به زودى تلاشهاى سترگ او به ثمر مى نشست و همگان از آن به بهره مى رسيدند . استعمار فراوان به تلاش بر خاست كه او را از راهى كه مى پويد باز دارد . از اين روى چنان بر راه او خار و خاشاك مى ريخت و چاههاى ويل حفر مى كرد و در برابر او صف مى آراييد كه گويا سيّد به تنهايى لشگرى است عظيم و مجهز به تمام تجهيزات . پس از آن كه زندآنهاو تبعيدها و آوارگيها و آزار و اذيتها و تهمتها و ... استعمار سودى نبخشيد تمام توان خود را به كار گرفت تا سيّد را به يأس بكشاند .

يأس! مرض نا علاج و مزمنى كه به جان هر كسى فتاد خلاصى نيافت تا پوسيده و متلاشى شد و يك جمع را نيز پوساند واز صحنه زندگى به دور افكند .

ولى باور عميق سيد به آيين يأس زداى محمدى (ص) و سنتهاى حاكم بر جهان روز به روز بر اميد او به آينده‏اى روشن مى افزود و او را در راهى كه در پيش داشت مصمم‏تر مى كرد . اين اميد صخره وش او را در نامه‏اى كه پس از تبعيد كشنده و خرد كننده از شاه عبد العظيم به عراق نگاشته مى توان به خوبى احساس كرد:

« ... مرا در اين جهان چه در غرب باشيم و چه در شرق مقصدى نيست جز آن كه در اصلاح دنيا و آخرت مسلمانان بكوشم و آخر آرزويم آن است كه چون شهداى صالحين خونم در اين راه ريخته شود ... .

اين همه را نوشتم تا اين كه بدانيد اين مصائب همه بر بدن من وارد آمد ولى در همه اين حالات روح من مسرور بوده و هست و خواهد بود . و بلاشك بعضى ايرانيان خواهند دانست كه من براى اصلاح احوال صورى و معنوى ايشان تا هر درجه ايستادگى دارم . »

بالآخره رنجها آلام و دردها و تلاشهاى بى وقفه او بذر بيدارى افشاند و پس از مرگ غم‏انگيز او فصل جديدى در تاريخ اسلام آغاز شد . فصل شكفتن شكوفه‏ها . فصل اميد فصل بالندگى و رويش . فصل پر خاش عليه ستم . فصل تجديد خاطرات جانفشانيهاى مسلمانان صدر اسلام . فصل مرگ استعمار .

تا اين كه در برهه‏اى حساس كه دشمن با تمام قوا به آوردگاه آمده بود و مستانه عربده مى كشيد و هل من مبارز مى طلبيد سيّدى از سلاله پاكان كه عصاره همه پاكيها و زيباييها و مردانگيها بود پا به ميدان گذارد و ضربه‏اى عظيم بر پيكر استعمار نواخت كه آذرخشى برخاست و تمام تاريكيها را زدود و قلبها را به نور ايمان روشن كرد .

اينك اين شما و اين شرح زندگانى و تلاشهاى سيّد جمال و قصه غصه‏هاى او . به اميد اين كه حوزه‏هاى علميه از اين همه پاكى و صفا و خلوص و از خود گذشتگى توشه گيرند و نسلى تربيت كنند تا پيرو و ادامه دهنده راه اين بزرگ پرچمدار عزت و شكوه مسلمانان باشد .

سيد جمال الدين فرزند حوزه

 
ذلت ونحطاط بر جهان اسلام سايه افكنده بود. استعمار به طمع فتح سرزمينهاى اسلامى پيش مى‏تاخت.

سردمداران بلاد اسلامى غافل از همه ج فقط به تحكيم موقعيت خويش مى‏انديشيدند و هر گونه اصلاح و اقدام سازنده‏اى را به فراموشى سپرده بودند و بر اين ذلت و انحطاط اشغال سنگره ذليلانه تن در داده بودند.

اروپاى منحط و فراموش شده ديروز اكنون نيرو گرفته بود و خود را براى تسخير جهان و آقايى بر آن مهيا مى كرد. بى محاب بى ترس و خوف با اعتماد به نفس خويش را از دست داده بودند واتكايى نداشتند كه با تكيه به آن بر دشمن يورش برند و در برابر يورش و شبيخون آن مقاومت كنند لحظه به لحظه عقب مى‏نشستند و سنگرها را به دشمن سر سخت و سر مست مى‏سپردند وخود به بيغوله‏ها پناه مى‏بردند و مات و مبهوت بر پيشرفت دشمن مى‏نگريستند.

در كاخهاى فرمانروايان مسلمان تدبيرى انديشيده نمى‏شد كه در برابر گستاخ چه كنند؟ عجيب‏تر اين كه دشمن به چيزى گرفته نمى‏شد. اين چنين مى‏پنداشتند كه دشمن همان دشمن ضعيف ديروز و مسلمانان ضعيف ديروز وهر آن آمادگى دارند دفع دشمن كنند امّا غافل از اين كه پندارى بيش نبود و دشمن امروز قوى پنجه تر از آن كه تصور شود پا به ميدان گذارده بود و مسلمانان پراكنده و بى رهبرى لايق و كاردان ضعيف‏تر و زبون‏تر از آن كه بتوانند در برابر دشمن غدار قد بر افرازند. ديروز پر رونق و پر شكوه و عظمت گذشته بود و روز گار ذلت و خوارى و بى نوايى مسلمانان فرا رسيده بود.

نبرد يك طرفه بود. همه چيز براى پيشروى دشمن مهيا شده بود. دشمن با ابزار و شگردهاى ويژه قلمرو مسلمانان را نشانه مى‏رفت. از شبه قاره هند تا آلبانى از تونس تا مجمع الجزاير مالديو همه و همه در معرض تصرف و نفوذ استعمار قرار داشت. دشمن از بيرون و حكام خود كامه و عيّاش از درون در كار تخريب اين بناى عظيم بودند و بر سر درهم شكستن شوكت مسمانان در تلاش!

ويرانى اوضاع اقتصادى آفت و بلاياى طبيعى ظلم و ستم و... غبار يأس و خمودگى را بر امم شرق فشانده بود. از اين روى دشمن موقع را براى دست اندازى به سرزمينهاى اسلامى مناسب ديده بود. به قول اديب اسحاق نويسنده پر آوازه عصر سيد جمال و تربيت شده مكتب فكرى وى:

« ( گويا ) چنين مقرر شده است كه مشرق زمين پس از شكوفايى و عظمت فرو بيايد و پس از مناعت و بزرگوارى خوار گردد و سفره چرب آزگاران باشد و آن را همچون گوى به هر سوى كه خواهد ببرند. » 1

در اين فضاى يأس آلود و انفساى عقب ماندگى و انحطاط كه همه جا را تاريكى فرا گرفته بود و همه دلمرده بودند و سر در گريبان خداوند روزنى به روشنايى گشود و سيد جمال را به ملل مشرق زمين هديه داد.

او بسان خورشيد درخشيد و خوابها را آشفته ساخت. بانگ بيدارى نواخت.

سياهيها را پراكند و سكوتها را در هم شكست و عمق و ژرفاى فاجعه رقت‏انگيز و اوضاع نابهنجار مسلمانان را نماياند.

سيد جمال از ناهنجاريه استبداد فقر علمى و ركود فكرى پريشان احوالى مسلمانان بى خبرى توده‏هاى مسلم گسترش خرافات تفرقه ها و كينه توزيهاى بنيان بر افكن نفوذ و استيلاى بيگانگان سكوت و بى تفاوتى سران قوم از همه مهمتر تهاجم خانمانسوز تهاجم فرهنگى استعمار پرده برداشت.

سيد جمال جهان اسلام را مى‏ديد كه با موقعيت جغرافيايى ويژه و مناطق استراتژيك منابع طبيعى ذخاير عظيم طبيعى فرهنگ وتاريخ افتخار آميز و ... رو به افول گذاشته و با جسمى نحيف و چشمانى بى فروغ زاوانش خميده و از حركت باز مانده و لا شخورهاى تازه به قدرت رسيده طمع در پاره پاره كردن او دارند. ناهنجاريها و كاستيها از ديد سيد جمال بسيار بودند و توضيح و تفصيل هر كدام فرصتى ديگر مى‏طلبد در اين ج به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم به اميد اين كه مفيد افتد.


تفرقه و اختلاف‏

جانكاه‏ترين درد و گرفتارى جهان اسلام تفرقه و اختلاف بود. سايه شوم و سنگين اختلاف جاى جاى كشورهاى اسلامى را فرو پوشانده بود صداى ضجه و ناله بينوايانى كه در آشفته بازار اختلاف بى خانمان شده بودند و بى سر پرست به گوش مى‏رسيد و هر روز بر خيل بينوايان افزوده مى‏شد. اختلاف و دوئيت چنگ انداخته بود و هر چه آبادى بود و زيبايى به ويرانى مى‏كشاند.

در اين روزگار كه هر كسى بر طبل خود مى‏نواخت و جهان اسلام بى تمركز و رهبرى حيران و سرگردان يله ورها سير قهقرايى مى‏پيمود گرگانى در لباس شبان قد علم مى‏كردند و در پى آن بودند كه زمام امور اين امم بى پناه را بر سر دست گيرند و به هر سوى كه خود مى‏خواستند و هدفهاى شوم آنان ايجاب مى‏كرد هدايت كنند. با بيان و بهائيان مهدويون و... از اين قماش بودند و چنين سودايى در سر داشتند.

تفرقه و دوئيت به همه جا ريشه دوانيده بود. خاص و عام عالم و عامى روشنفكر و تاريك انديش همه و همه در اين بلاى شوم وخانمانسوز گرفتار آمده بودند. شگفت‏انگيز اين كه مسلمانان با آن همه تعاليم حياتى اسلام در رابطه با كمك به همنوع و درد و غم ديگران در دل داشتند و غم و دردى از روى دلها برداشتن و... بى تفاوت از كنار گرفتاريهاى خانمان بر انداز مسلمانان مى‏گذشتند و خم به ابرو نمى‏آوردند.

سيّد جمال اين درد جانكاه را چنين به تصوير مى‏كشد:

« مسلمانان شرق و غرب با هم اختلاف و نفاق دارند و رابطه دينى ميان جوامع اسلامى قطع شده برادر از رنج برادرش متأثر نمى‏شود. همسايه ندارد. هيچ كدام از افراد مسلمان در برابر مسلمان ديگر به عهد و پيمان خود وفا نمى‏كنند. »2

آنچه بر اختلافات كوچك مذهبى و... دامن مى‏زد و شعله آن را افروخته نگه مى‏داشت متأسفانه غرضها و دسيسه‏هاى پليد حكام و سردمداران بلاد اسلامى بود. آنان بر اساس قرائن و شواهد موجود بر اين پندار بودند كه اختلافات مذهبى ملى و... بر دولت و شوكت آنان دوام خواهد بخشيد.

سيد جمال در اين باره مى‏گويد:

« تفرقه ميان سنيان و شيعيان ر طمعكاريها و حيله گريهاى پادشاهان و فرمانروايان اسلامى در طول سالهاى دراز به وجود آورده است. »3

سردمداران عثمانى براى تحكيم پايه‏هاى پوشالى قدرت خود و جذب عوام و عالمان عوامتر از عوام و كژ انديشان نار است كردار ستم و بيداد و آدمكشى و نابود كردن همه چيز و همه كس را به نام دفاع از حوزه تسنن و مخالفت با تشيّع توجيه مى‏كردند. و چنين بودند بدكرداران حاكم بر مقدرات مردم ايران. آنان با شعار دفاع از شيعه و مخالفت با سنيان نارواييهايى انجام مى‏دادند كه قلم شرم مى‏كند كه بنگارد.

در افغانستان عبدالرحمان محمد زائى مزدور و دست نشانده انگلستان كه مأموريت داشت اسلام را از صحنه اجتماعى - سياسى جامعه بزدايد پس از كشتار فراوان با هزاران پياده و سواره نظام از شرق و غرب به شيعيان هزاره حمله ور شد و قتل عام دهشتناكى كرد.

وى مى‏گفت:

« بايد مردم افغانستان دمار از روزگار شيعه ساكن هزاره بكشند و ايشان را از مملكت افغانستان نيست و نابود كنند و اراضى و املاك آنان را تصاحب كنند. »4

اين مزدور نابخرد كشتار شيعيان را واجب مى‏شمرد و عالمانى كه به تكفير شيعيان تن نمى‏دادند از دم تيغ مى‏گذراند. سيد جمال عميق‏ترين و وخيم‏ترين زخم پيكر جامعه اسلامى ر همين نزاعها و كشمكشها مى‏دانست. جدايى را بزرگترين درد مشرق زمين به شمار مى‏آورد. مى‏گفت:

«فالشرق الشرق! فخصصت جهاز دماغى لتشخيص دائه وتحرّى دوائه وجدت اقتل ادوائه انقسام اهله و اختلافهم على الاتحاد و اتحادهم على الاختلاف! فعملت على توحيد كلمتهم و تنبيههم للخر الغربّى المحدق بهم. »4

پس شرق شرق. مغز و انديشه خود را به تشخيص درد اصلى شرق و جستجوى درمان آن اختصاص دارم و دريافتم كه كشنده‏ترين درد شرق درد تفرقه و جدايى آنان و پراكندگى انديشه هاست. اختلاف دارند بر اتحاد و اتحاد دارند بر اختلاف.

در راه وحدت كلمه ايشان بسيار كوشيدم و خطر غرب را كه بر سرشان سايه افكنده بود گوشزد كردم.


استبداد و وابستگى حكام‏

آنچه كه براى جامعه اسلامى شكننده بود و جامعه را به پريشان احوالى دچار مى‏كرد حاكميت انسانهاى مستبد و خود رأى بود. براى اينان هيچ رأى و نظرى ارزش نداشت مگر رأى و نظر چاپلوسان و اطرافيان بد خصال كه در راستاى اميال حيوانى وشهوانى و نفوذ و سلطه جابرانه حاكمان مستبد ابراز مى‏شد.

در هر جا كه مستبدان حكم مى‏راندند قانونى وجود نداشت. گفتار آنان در هر شرايطى چه در حال غضب و چه خوشى حكم قانون را داشت.

انسانهاى تحت سلطه بى ارزش بودند و به حساب نمى‏آمدند. پست‏تر از اسب و قاطر جناب حاكم!

مردمان وظيفه‏اى جز اطاعت بى چون و چرا نداشتند. اگر مصلحى به پند و اندرز مى‏پرداخت سر كارش با تيغ آبدار بود.

امّا چه شد كه جامعه اسلامى چنين افول كرد و دچار حاكمان مستبد شد. چه شد كه تعاليم حياتبخش اسلام به فراموشى سپرده شد و آن گذشته درخشان كه انسانها كرامت داشتند و در جنگ و صلح نظر مى‏دادند و در همه عرصه‏ها نقش ايفا مى‏كردند و حاكمان بى رأى و نظر آنان مشروعيت نمى‏يافتند از يادها رفت.

سيّد جمال عامل اساسى اين شوم بختى را در دو حادثه بزرگ كه در جهان اسلام رخ داد و مسلمانان گرفتار آن شدند مى‏داند:

يكى حمله بنيان بر افكن و ويرانى آفرين مغولها و ديگرى تهاجم خانمانسوز اروپاييان.

ايشان بر اين نظرند كه اين دو حادثه بزرگ شيرازه امت اسلامى را از هم گسيخت و زمينه را براى حكام نا اهل و بد كنش آماده كرد:

« در اثر اين دو حادثه مهم حكومتهاى گوناگون در ميان مسلمانان پديد آمد امور به دست نا اهلش افتاد. كسانى كه از سياست اطلاعى نداشتند امر حكومت را قبضه كردند. اين بود كه امرا و حكام آنان در اخلاق و طبيعت به منزله ميكروبهاى فساد و تباهى بودند و طبعاً اين قبيل حكام و امر خود وسيله جلب مشقات و بلاها براى جامعه مسلمين شدند. در نتيجه ناتوانى بر آنان مستولى گرديد و مفاسد اخلاقى و اجتماعى پديد آمد. »6

از ديد سيّد ضررر و زيان تعدد مراكز تصميم‏گيرى و قدرت در سرزمينهاى اسلامى بسان تعدد رؤساى يك قبيله است كه همه سنگينى بار بر دوش مردم قرار مى‏گيرد و تاوان اين قدرت طلبيها و فزون خواهيها را بايد توده‏هاى رنج كشيده بپردازند.

در عصر سيّد ممالكك اسلامى جولانگاه زمامداران خود سر بود. زمامدارانى كه گفتارشان حكم قانون داشت. نه شورا بود و نه پارلمان. تنها و تنها حاكم بود كه تصميم مى‏گرفت.

شخص حاكم هم قانونگذار بود و هم مجرى و هم قاضى!

هر منطقه‏اى در تيول يكى از درباريان لشكريان و... بود و ملك طلق آنان محسوب مى‏شد. اختيار جان و مال مردم در دست آنان بود. در همان روزهاى نخست حكومت خود چند برابر آنچه كه رشوه به حكومت مركزى و درباريان داده بود از رعيت بيچاره وصول مى‏كرد. او بايد بار خود را مى‏بست و سرمايه مى‏اندوخت. زيرا ممكن بود اين قدرت فراچنگ آمده ديرى نپايد و ديگرى با رشوه هنگفت‏ترى طعمه را از چنگ او بر بايد و يا سلطان زودتر از موعد مقرر كه معمولاً يك سال بود حكومت منطقه را به فروش بگذارد. اين شوم بختى اشكال گوناگون داشت. در هر كشورى از كشورهاى اسلامى به گونه‏اى جلوه مى‏كرد. امّا اصل و اساس همه يكى بود و آن ظلم و بيداد بردگى و بندگى و...

در امپراتورى عثمانى با كاهش قدرت مركزى و ضعف و بيمارى اركان آن شيرازه از هم گسيسته بود. كار دريافت ماليات به زور مندان محلّى يا فئودالها واگذار مى‏شد يا به اصطلاح اجاره داده مى‏شد. آنان نيز براى وصول ماليات از هر ترفند ضد انسانى بهره مى‏گرفتند.

سپاه كه مى بايست از مال و جان و ناموس مردم حراست كند لجام گسيخته خود مهمترين عامل نا امنى و ظلم و اجحاف بود.

پستهاى كليدى و حساس را نالايقان و نابخردان در كف داشتند. مداهنه گران زنان حرمسر چاپلوسان دون صفتان و... صاحب راى بودند و مكرم.

اوضاع كشور بزرگ و سوق الجيشى مصر نيز بهتر از عثمانى نبود. سيّد جمال الدين اوضاع آن ديار را چنين ترسيم مى‏كند:

« در سالهاى دهه 1870 م. نا آرامى پهنه سياست مصر را فرا گرفته بود. نظام خود كامه و وابسته به بيگانه حكم مى‏راند. امور اجتماعى سياسى و ادارى سخت در گرداب تباهى گرفتار شده بود. در سال 1293 ه. ق. خزانه مصر ور شكستگى خود را اعلان كرد و به دنبال آن كشورهاى بيگانه سازمان دارايى مصر را در دست گرفتند. يك وزير انگليسى و يك وزير فرانسوى در كابينه مصر بر روند امور نظارت داشتند. »7

آن سيّد والا مقدار در سال 1878 م. خطاب به مردم مصر مى‏گويد:

« اى مصريان! شما در بردگى بزرگ شده‏ايد و با استبدا زيسته‏ايد. حكومتهاى شم همه جور و ظلم و ستم بر شما روا داشته‏اند و شما با خوارى و بيچارگى آن را پذيرفته‏ايد. گوي سنگى هستيد كه ميانه فلاتى انداخته باشند نه حسى داريد و نه حركتى... »8

به نظر سيّد خطاى اصلى پادشاه در اين بود كه پاى اروپاييان را به مصر كشاند خير انديشان را تبعيد كرد هموطنان خود را راند و بيگانگان را جاى داد:

« خديو م از كثرت حماقت و نادانى سخنانى پوچ و دروغ آنان را باور كرده و مصر را در دست و چنگال انگلستان انداخته است. و با اين همه ابلهى و خود خواهى ما را دچار چنان مصيبت و بدبختى عظيمى كرده است كه حتّى در جنگهاى صليبى نيز سابقه نداشته. »9

خديو مصر خود در عيش و نوش به سر مى‏برد و مردم مصر در فلاكت. بيگانگان در جاى جاى كشور نفوذ كرده بودند و حكم مى‏راندند. سردمداران قوم دست بوس انگليسيها بودند و لشكر و سپاه تحت فرمان ژنرالهاى انگليسى! ايران با عظمت سر زمين دليران و مؤمنان پاك سيرت نيز دچار ديو و دد شده بود. از تمدن و شوكت و اقتدار آن خبرى نبود. بيغوله‏اى بود آشيان جغدان و كركسان.

سيّد بيدار و درد آشن اوضاع نابسامان ايران ر اين گونه ترسيم مى‏كند:

« جاى تعجب نيست كه ملت ايران كه تعديات و ظلم را دچار مى‏باشند. يك وقتى از اوقات جزء با عظمت‏ترين ملل روى زمين بوده است. ظاهراً ملتى ذليل و پست شده باشد. زنها و ناموس ايرانى امنيت ندارد و شاه و دربار جزء نخستين متجاوزين مى‏باشند. امنيت در زندگى ايرانى و ميان راهها نيست. آيا تقصير ايرانى است كه سرزمين آفتاب مى‏باشد. »10

حكومت قاجار كار مفيدى براى ايران انجام نداد و بانى افتخارى نشد. نه ارتش تأسيس كرد كه به كار ايران آيد و نه شهرى آباد نمود كه مردم در سايه آن بيارمند و نه فرهنگى توسعه داد كه مردم از جهل به در آيند و نه براى سربلندى اسلام كارى كرد كه مؤمنان را خوش آيد. يك سطر قانون نوشته نشد كه مردمان در پرتو آن احساس آرامش كنند. شاه و سليقه او درباريان و هواها و هوسهاى آنان لشكريان و شمشير برّاى آنان قانون بود! به گفته سيّد جمال الدين:

« همين كه ميدان براى شاه خالى شد بندگان خدا را مقهور ساخت شهرها را ويران نمود از هر سياهكارى خود دارى نكرد هر گناهى را علناً مرتكب شد آنچه از خون فقرا و بيچارگان مكيده بود صرف هوا و هوس خود ساخت و اشك در چشمان يتيمان جارى كرد. اى اسلام بى ياور »11

شاه و درباريان براى تقرب به بيگانگان تا سر حدّ رقابت پيش رفته بودند. دوران ناصر الدين شاه را دوران عهد نامه‏هاى ننگين و عصر او را عصر امتيازات ناميده‏اند.

در اين عصر استعمار خارجى با استبداد داخلى عليه ملت ايران هماهنگ عمل مى‏كردند. تجارت خارجى ايران تقريب در دست خارجيان بود. دو قدرت روس و انگليس بر سر دخالت و بهره ورى از ايران با يكديگر رقابت مى‏كردند و دسيسه‏هاى گوناگونى براى سلطه بيشتر بر مقدرات ايران به كار مى‏بستند.

« صحنه ايران صفحه شطرنجى شده بود كه حركت يك طرف باحركت و اقدام طرف ديگر مواجه مى‏گشت. »12

ايران تا حدود زيادى در مدار اقتصادى و نفوذ سياسى روسيه قرار گرفته بود.

وزير خارجه روس به وزير مختار روس در ايران مى‏نويسد:

« وظيفه ما اين است كه ايران را از نظر سياسى مطيع خود سازيم و از آن بهره بريم. م ابزار كاملاً قدرتمند اقتصادى را در اختيار داريم و سهم بزرگى از بازار ايران در اختيار ماست و سرمايه‏هاى و سوداگران روسى قادرند ايران را آزادانه و به طور انحصارى مورد بهره كشى قرار دهند. وقتى اين رابطه نزديك همراه با پيامدهاى اقتصادى و سياسى حاصل شود شالوده‏اى قوى بنا مى‏گردد كه ما بر اساس آن فعاليتهاى پر ثمرى انجام خواهيم داد. »13

سيد جمال از اين دسيسه‏ها آگاه بود. از اين كه ايران را در چنگال ابر قدرتهاى طماع و استثمار گر مى‏ديد رنج مى‏برد. مسؤوليت اصلى اين خطا را متوجه شخص شاه و بى كفايتى او مى‏دانست. بى پروا از او انتقاد مى‏كرد:

« به خد شاه با جنون و زندقه هم سوگند گرديده و متعهد شده است با خود سرى و شرارت تمام دين را نابود سازد و شريعت را مضمحل كند كشور اسلام را بدون چون و چرا به بيگانه تسليم نمايد. »14

اين خود سرى و سعى در وابستگى به استعمار مخصوص دولتمردان ايران مصر و عثمانى نبود. آنچه از اين سه كشور نقل كرديم نمونه‏اى بود از ناهنجاريهاى جهان اسلام. بر اثر اين ناهنجاريه فاصله هيأتهاى حاكمه روز به روز ژرفتر و افزونتر مى‏شد. زمامداران پشتوانه ملى خود را از دست مى‏دادند و ناگزير براى حفظ موقعيت خويش به دشمن پناه مى‏آوردند. و اين نفوذ دشمن را افزون مى‏كرد.

سيّد جمال الدين از نفوذ و گسترش قدرت دشمن در بلاد اسلامى نگران بوده و از سر درد و رنج مى‏گويد:

« يا للمصيته! يا للرزيّة! اين چه حالت است. اين چه فلاكت است. مصر و سودان و شبه جزيره بزرگ هندوستان ر كه قسمت بزرگى از ممالك اسلامى است انگلستان تصرف كرده. مراكش و تونس و الجزاير را فرانسه تصاحب نموده. جاوه جزائر بحر محيط را هلند مالك الرقاب گشته. تركستان غربى و بلاد وسيعه ماوراء النهر و قفقاز و داغستان را روس به حيطه تسخير آورده. تركستان شرقى را چين متصرف شده و از ممالك اسلامى جز معدودى بر حالت استقلال نمانده. اينها نيز در خوف و خطر عظيمند »15

يا مى‏گويد:

« تعداد اين امت مسلم امروز قريب به چهار صد ميليون نفر است. سر زمين او از كرانه اقيانوس آرام تا قلب كشور چين را گرفته است. سرزمينهاى پر بار خرم و سبز محصولات فراوان و آباديهاى پر نعمت و ثروت مى‏باشد. امّا مى بينيم كه بلاد اين امت مورد تاخت و تاز بيگانه قرار گرفته و اموالشان غارت شده و بيگانگان به اغلب كشورهاى اين جامعه مسلط هستند و سرزمينهاى آنها را در ميان خود قطعه قطعه تقسيم كرده‏اند سخن آنان را نمى‏شنوند و امرشان را اطاعت نمى‏كنند. »16

سيّد جمال الدين از زبونى و ذلت زمامداران ممالك اسلامى شرمنده و در رنج بود.

مى‏گفت:

« ترس از بيگانگان بر وجود آنان مستولى شده و يأس بيش از اميد بر روح آنان غلبه كرده است. »17

اندوه سيّد جمال ازاين بود كه امت مسلم پس از روزگارى فرخنده اكنون چنين ذليل و منحّط شده است. همان امتى كه دولتهاى بزرگ به اميد به دست آوردن زندگى آرام و آزاد به او سرانه و جزيه مى‏دادند و در برابر او امر او فروتن بودند. ولى اكنون اوضاع به گونه‏اى شده است كه زمامداران اين امت بقاى خويش را در نزديكى به يكى از دول بيگانه مى‏بينند.

برخى از حكام بلاد اسلامى چنان وابسته شده بودند كه كارهاى سياسى انتظامى و دفترى خود را به بيگانگان وا مى‏گذاردند. كارهاى سرّى كشور و حتى حمايت از جان و خانواده حكّام را بيگانگان انجام مى‏دادند.18

آزمندى و كينه توزى استعمارگران براى زمامداران كشورهاى اسلامى چيزى نبود كه مخفى مانده باشد. آنان مى‏دانستند كه اين هزار چهرگان هر آن امكان دارد دست به جنايت زنند. با اين حال گشاده روى با آنان برخورد مى‏كردند گويى آنان را صاحب خانه مى‏دانستند.

سيّد جمال الدين اين درد را با تمام وجود حس كرده بود و خطاب به زمامداران اسلامى چنينن مى‏گويد:

« اى زمامداران بزرگ! چه شده شما را با بيگانگان. شما آنان را دوست داريد امّا آنان شما را دوست ندارند. نيت و غرض آنها را دريافته‏ايد و شكى در آن باقى نمانده است. اگر به شما و ملت شما بدى برسد غمگين نمى‏شويد و اگر براى شما خوبى نصيب گردد خرسند نمى‏گردند.

به فرزندان وطن خود روى آوريد و به برادران دين خود توجه كيند.

مقدارى از آن توجهى كه به بيگانه داريد به ملت خود متوجه شويد. »19


ناهنجاريهاى اقتصادى‏

اقتصاد كشورهاى اسلامى روز به روز توان خويش را از دست مى‏داد.

سر گرمى سران در عيش و نوش ظلم و اجحاف عمّال خشكسالى و قحطى عدم تدبير و برنامه ريزى صحيح حرص و آز استعمارگران و... هر يك عاملى بودند باز دارنده و رخوت زا.

انسانهايى كه از صبح تا شام شلاق بيداد را برگرده خود احساس مى‏كنند تحقيقر مى‏شوند و بسان حيوان با آنان رفتار مى‏شود نمى‏توانند سازندگان فردا باشند و كشور خود را از فلاكت نجات دهند.

اقتصاد در محيطى آرام آزاد امن و به دور از ناعدالتيها و اجحافهاى خانمانسوز و با رهبريت رهبران لايق و كاردان و دلسوز به ملت به بار مى‏نشيند و رشد مى‏كند.

كشورهاى اسلامى كم و بيش در معرض طوفانهاى بنيان بر افكن بودند در داخل نا امنى چپاول و طمع ورزى حاكمان عرصه را بر كشاورزان دامداران و توليدگران تنگ كرده بود و از خارج استعمارگران طمّاع براى به چرخش در آوردن چرخهاى كارخانه‏هاى غول پيكر خود چشم در دسترنج و ثروتهاى خدادادى اين ملتهاى مفلوك دوخته بودند و با دسيسه‏ها و قرار دادهاى ننگين بر منابع طبيعى آنان تسلط مى‏يافتند.

اين مردم مسلمان بودند كه در بين دو گروه رها از قيدهاى اخلاقى و معنوى: ( مستبدين و غرتگران داخلى و آزمندان خارجى ) محكوم به زوال و مرگ بودند. ملتهايى بودند بى دفاع و مانند گوسفندان بى شبان در چنگ گرگان آزمند و حريص .

كمپانيهاى خارجى مواد اوليه را مى‏بردند و مصنوعات خود را با بهره‏هاى كلان بر بازار مسلمانان عرضه مى‏كردند. شركتهاى طرف قرار داد كشورهاى اسلامى كه در پروژه‏هاى اقتصادى و توليدى سرمايه گذارى مى‏كردند گاهى دهها برابر بيشتر از صاحبان سرمايه و مسلمانان سود مى‏بردند.

استعمار تلاش مى‏كرد كه كشورهاى اسلامى را به سوى توليد آنچه كه بهره بيشترى براى او دارد سوق دهد. در پى چنين دسيسه‏هاى استعمارى بود كه برخى از كشوره گرفتار « تك محصولى » مى‏شدند. بيشتر محصولى را توليد مى‏كردند كه استعمار خريدار آن بود و تنها او مصرف مى‏كرد و نرخ گذارى مى‏كرد.

استعمار به كشورهاى آسيايى يا آفريقايى به ديد كشورى مستقل نمى‏نگريست. در نظر او اين سرزمينه مزارعى بودند متعلق به كشور استعمارگر. هنگامى كه استعمار مى‏ديد در فلا كشور زيره يا پنبه محصول خوب مى‏دهد كشاورزى آن كشور را به سوى كشت آن محصول سوق مى‏داد و ساير اقلام كشاورزى را تعطيل و نابود مى‏كرد. اين دسيسه همان مقدار كه براى كشور استثمار گر سودمند بود براى كشور استثمار شده زيان داشت؛ زيرا تنها خريدار ومصرف كننده استعمار بود و او بود كه سياست نرخ گذارى و روند سود و زيان را تعيين مى‏كرد.

بر اساس همين برنامه مصر به كشت پنبه روى مى‏آورد و الجزاير به كشت مو فلان كشور زيره و...

« بيشتر سوداگران كه از نيمه قرن نوزدهم در مصر پيدا شدند بيگانه بودند و دليلش هم آن بود كه با عقد قرار داد انگلستان و عثمانى در سال 1838 م. در سراسر مناطقى كه به طور واقعى يا اسمى جزو امپراتورى عثمانى بودند رسم « كاپيتولاسيون» برقرار شد و بازرگانان بيگانه حق خريد و فروش كالا را در اين منطقه از جمله مصر پيدا كردند وبا استفاده از اميتازها ومصونيتهايى كه به موجب كاپيتولاسيون داشتند علاوه بر اروپاييان يهوديان و ارمنيان و يونانيان فعاليتهاى اساسى و مالى و بازرگانى و صنعتى را در دست داشتند... »2o

در سرزمين پهناور شبه قاره هند منابع عمده مواد خام براى كارخانه‏هاى انگليسى استخراج مى‏شد. جامعه هند بازار مصرف آن كارخانه‏ها شده بود.

استعمار سعى مى‏كرد توليدات داخلى صنايع بومى و دستى را نابود كند. سياست اصلى كمپانى هند تضعيف صنايع داخلى و رواج كالاهاى انگليسى بود.

توده مردم هند روز به روز بيشتر بيكار مى‏شدند و گرسنگى و فقر بسيارى از صنعتگران توليد كنندگان صادر كنندگان و... را آزار مى‏داد.

اين فلاكت و ادبار فقر و تهيدستى و ناتوانى اقتصادى و پريشان حالى كشورهاى اسلامى مرد غيرتمند و عزت دوستى چون سيّد جمال الدين را سخت دل افكار و رنجور كرده بود. تأسف مى‏خورد از اين كه كشورهاى اسلامى با آن همه منابع و ذخائر عظيم به دريوزگى افتاده‏اند و آبرو و شرف خويش را به ثمن نجس به اربابان قدرت جهانداران بى رحم وبى انصاف فروخته‏اند. در گزارشى از اوضاع مى‏نويسد:

« در اين زمين خرما و انار و جو و گندم خوب به عمل مى‏آيد. ايران دارى معادن خوب زغال سنگ است ولى كسى نيست كه در اين معادن كار كند. آهن در اين مملكت به حدّ وفور وجود دارد ولى كسى نيست كه آن را به عمل بياورد. مس و فيروزج يافت مى‏شود چشمه‏هاى نفت هست و زمين آن به قدرى حاصل خيز است كه در صورت كاشتن و زراعت كردن همه چيز عمل آمده و متوالياً آنچه را كاشته‏اند بر مى‏دارند و صحراى آن طورى است كه اگر آب كافى تهيه ديده شود همه چيز مى‏توان در آن زراعت نمود. ولى تمام اين مملكت به حالت اهمان و خرابه افتاده است. به هيج وجه به آبادى زمينها اقدام نمى‏شود و همواره از جمعيت اين مملكت كاسته مى‏شود. قرائنى كه يك وقت آباد بوده‏اند حال تقريباً بى جمعيت شده به حالت خرابه افتاده‏اند و چندين هزار نفر از مردم اين سنوات اخيره سلطنت پادشاه مجبور شده‏اند كه از ممالك خود جلاى وطن كرده به ممالك قفقاز وماوراء قفقاز رفته و در آن جا براى خود ملجاً و پناهى اختيار نمايند. و چندين هزار نفر به بلاد مختلفه: خاك آسيائى عثمانى و عربستان و آناتولى و خاك اروپاى عثمانى جلاى وسن كرده‏اند. در اسلامبول ايرانيها را ملاقات كردم كه با دستهاى ظريف خود به پست‏ترين كارها مشغول هستند. »21

طبقه زمين دار و اربابان املاك بسيارى را در تصرف داشتند. گاهى هر يك مالك چندين روستا و آبادى بودند. ديوانيان سر شناسان واليان و رؤساى ايلات نيز در زمره مالكين به شمار مى‏آمدند.

اكثريت مردم ايران را رعيت و دهقانانى تشكيل مى‏دادند كه خود صاحب زمين نبوده و با گرفتن سهمى اندك از بام تا شام روى زمين مالكين كار مى‏كردند. اكثر اين دهقانان نگون بخت در وضعيتى بسيار ناگوار روزگار مى‏گذراندند: فرهنگ و بهداشت بسيار ضعيف وبه دور از شأن انسان.

مأموران دولتى و ماليات بگيرها نيز سر در آخور اربابان داشتند و قوت بازوى آنان بودند. زنان و دختران كشاورزان از تعديات و تجاوزات اربابان و حاشيه نشينان و وابستگان آنان در امان نبودند و....


ضعف بنيه علمى فرهنگى‏

مسلمانان قرنها جلو دار دانش بودند و داراى تمدنى قوى و قويم. امّا به خاطر سستى و نالايقى رهبران جنگها و نزاعهاى داخلى به سير قهقرايى گرفتار آمدند و در اين بحران و تفرقه و تشتت جنگهاى مخرب صليبى و حمله مهار گسيخته مغولان آخرين ضربات را زد و ملتهاى مسلمان را در عقب ماندگى وهشتناكى گرفتار كرد.

وهشتناك‏تر از اين كه مسلمانان اين عقب ماندگى را جدّى نگرفتند و بى تفاوت از كنار پيشرفت سريع و شگفت انگير اروپا گذشتند. بر گذشته خود فخر كردند و خود را نيازمند تحرك و تجديد نظر در وضع آموزشى و سطح آگاهيهاى عمومى نمى‏ديدند. بر ضعف علمى خود با تفاخر به گذشته سر پوش مى‏گذاشتند.

برخى فكر مى‏كردند اين پيشرفت غرب و عقب ماندگى مسلمانان همان گونه كه در تاريخ سابقه دارد معمولى است. يك قوم گاه مغلوب مى‏شود و گاه غالب . امّا اين يك پندار بيش نبود . پيشرفت غربيان تنها پيشرفت يك قوم جهانگشا و زورمند مثل مغولان نبود. گر چه آنان هم از زور با بى رحمى تمام بهره بردند و قتل عام روى مغولان را سفيد كردند ولى عامل بقاى آنان وسيطره جهانى و پردام آنان در علم و تكنولوژى بود.

از اين روى به ملت‏هاى مسمانان نهيب مى زند كه در اين عرصه افتخار به پدران و گذشته پر افتخار كار ساز نيست بلكه همتى قوى و عظمى راسخ بايد تا از قافله تمدن عقب نماند و شكستها و ناكاميها را ترميم كرد و سر از خاكستر برداشت و شعله كشيد.

سيد جمال الدين دوران عقب ماندگى را چنين مى‏نماياند:

( مسلمانان چنان بار آمده‏اند كه هر گاه كسى به ايشان بگويد: آدم شويد در جوابش مى‏گويند: پدران چنين و چنان بودند. با خيال آنچه پدرانشان زيستند زندگى مى‏كنند و نمى‏انديشند كه رفعت و ارجمندى پدران مايه اصلاح گمنامى و بيچارگى كه اكنون خودشان با آن دست به گريبانند نمى‏شود.

مشرقيان هر گاه مى‏خواهند از گمنامى و فرو مايگى كنونى خود پوزش كنند مى‏گويند:

نمى‏دانيد كه پدران م چه كسانى بودند و چه كارها كردند؟

آرى پدرانتان مردان راستين بودند ولى شما هم مانند آنان مرد هستيد همت و غيرت شما كجا رفت؟ آيا شايسته است كه مفاخر پدران خود را با دهان پر ياد كنيد ولى كار آنان را ادامه ندهيد؟... همت مسمانان پستى گرفته عزم و اراده شان سست و خاطره هايشان فراموش گشته و به جاى همه اين فضيلته تنها چيزى كه در وجودشان شعله ور گشته آتش شهوات آنهاست. »22

براى مشرق زمين بويژه مسلمانان غرب شناخته شده نبود. از تحولات فكرى صنعتى و... آن ديار اطلاع دقيقى در دسترسى مردم و دست اندر كاران امور نبود از اين روى در بسيارى از مواقع نه موافقتها با فرهنگ و تمدن غرب نسيمى از آن تحول شگفت‏انگيز و خيره كننده را بر مشرق زمين مى‏وزاند و به مخالفته دامن شرق را از آلوده شدن در آنچه كه خلاف شؤون انسانى بود مصون مى‏داشت. در يك كلمه نه مخالفتها عالمانه و آگاهانه صورت مى‏گرفت و نه موافقتها.

آنچه براى شرق در آن روزگار كارساز بود و سرنوشت ساز اخذ دانشهاى مفيد و كار آمد غرب بود. مردمان مشرق زمين بويژه مسلمانان بايد به دور از آلودگيهاى و ناهنجاريها و ضد ارزشهاى غرب با احتياط و دور انديشى كامل براى باز سازى و تعالى و رشد خود آنچه به حال آنان مفيد بود دريافت مى‏داشتند.

سيد جمال بر اين عقيده بود كه: بايستى علوم جديد و تجربيات نو را فرا گرفت و براى پيشرفت و ترقى خود تلاش كرد. او بقاى يك ملت را در به دست آوردن دانشهاى سودمند مى‏دانست.

در مقاله‏اى كه در باب فلسفه مليت و وحدت جنسيت و اتحاد لغت مى‏نگارد به بيگانگى مسلمانان از علوم نو پديد انتقاد مى‏كند. خطاب به روشنفكران هند مى‏گويد:

« آيا تعجب نمى‏شود كه علوم جديده عالم را فرا گرفته و فنون بديعه كره زمين را احاط نموده است و حال آن كه چيزى از آنها كه قابل بوده باشد به زبان هندى ترجمه نشده است. »23

به عقيده وى اساس اسلام بر ظفرمندى و اقتدار بنا شده است و دينى است كه دنبال غلبه و شوكت و عزت مى‏رود تا همواره قدرت كافى براى پياده كردن اسلام و پيروان آن نمى‏توانند ضعيف و عقب مانده باشند. وظيفه اصولى آنان ايجاب مى‏كند هر آنچه تقويت آنان را در پى دارد گرد آورند و عوامل توانايى و قدرت فراگيرند.

به نظر سيد مسلمانان بر اساس تعاليم اسلام بايد دانش نظامى را فرا گيرند و در گردآورى نيروى نظامى و دفاعى بر ساير ملل پيشى گيرند تا هم خود از تعرض مصون بمانند و هم بتوانند پاسدار عدالت بين المللى گردند.

سيد جمال از اين كه مى‏بيند زندگى مسلمانان بر اساس تعاليم اسلام سير نمى‏كند و فاصله بسيار با آنان دارد با حيرت و شگفتى مى‏گويد:

« با همه اين دستورات و تعاليم مشاهده اوضاع پيروان اسلام انسان را به وحشت مى‏اندازد. زيرا مى‏بينيد كه مسلمانان نه تنها نيرومند نيستند بلكه در به دست آوردند اولين دستور بسيار ضرورى دين سستى مى كنند و در به دست آوردن اولين دستور بسيار ضرورى دين سستى مى‏كنند و در به دست آوردن اسباب قدرت و دفاع تساهل مى‏نمايند... . ملتهاى ديگر در اين امر پيشى گرفته‏اند و حتى برخى از ملتهاى مسلم تحت نفوذ و سلطه آنان رفته‏اند. »24

على رغم پيشرفت شگفت‏انگيز دانش در مغرب زمين و دگر گونيهاى عميق در شيوه‏هاى تحصيل كشورهاى اسلامى كبك وار سر در زير برف فرو برده بودند و مى‏پنداشتند به چيزى نگرفتن ترقى و تكامل دشمن كارى از پيش خواهد برد و هيچ گاه بر آن نشدند كه در خانه ذهن خود تحولى به وجود بياورند و دانشهاى عصرى و پركار برد را بياموزند و بياموزانند و در شيوه تعليم و تربيت دگرگونى پديد آورند.

مراكز علمى جهان اسلام دانشوران و صاحب نظران بى توجه به جهان خارج و تحولات سريع و شتابان سر در كار خود فرو برده بودند.

دانشگاه الازهر بزرگترين مركز علمى جهان اسلام از اين جمله بود. خود قياس‏گير ديگر مراكز اسلامى را در سرتاسر بلاد اسلامى.

« درسها هيچ گاه از حدود بحث الفاظ و تعليقات بر متون قديم و مجادله درباره امور احتمالى فراتر نمى‏رفت. و از جهان و كارهاى جهان واقعى از تاريخ و جغرافى و رياضيات و شيمى خبرى نبود. هر كارى بيرون از عرف و عادت كفر يا حرام و يا مكروه شمرده مى‏شد. چنان كه نصب شير آب در وضوگاههاى كثيف يا خواندن كتابهاى جغرافى يا علوم طبيعى يا فلسفه

حرام و پوشيدن پوتين بدعت بود. آشكار است كه هر كس در چنين محيطى به اصلاح فكر دينى همت مى‏گماشت به زندقه متهم مى‏شد. » 25

تحجر فكرى و خام انديشى اكثر مراكز علمى را فرا گرفته بود و جامعه علمى و فرهنگى آن عصر آمادگى تحول و طرحهاى نو را نداشت. حتى در آستانه مركز امپراتورى عثمانى تفكرى جامد و ارتجاعى سايه شوم خود را گسترده بود و مانع پرتو افكنى خورشيد. از اين وضع عبده چنين گزار مى‏دهد:

« در همه جهان مكانى نمى‏توان يافت و تصور هم نمى‏توان كرد كه از لحاظ سوء تأثير در عقل و فكر و قلب مانند آستانه باشد. تو گويى با خاك يكسان شده زيرا در آن ج از دانشها و انديشه‏هاى عالى خبرى نيست و از اين جهت آزادگان ترك معذورند از اين كه ميهن خود را ترك مى‏كنند و به هر شهر و كشور غربى كه مى‏روند آن جا را بر ميهن خود ترجيح مى‏دهند اگر چه هزاران بلا و محنت آنان را در بر بگيرد. » 26


ضعف و رخوت تفكر دينى

كسى در پى تفسير درست دين نبود. دين رايج كارساز و سازنده نبود. نه جوابگوى دنياى مسلمانان بود و نه براى آخرت مفيد. دين گريزان از اجتماع غرق در خرافات و به دور از وادى نو آورى و علوم جديد مفيد و كار آمد چه كارآيى مى‏توانست داسته و چه معضلى را مى‏توانست حلّ كند.

سيّد جمال اين همه كاستى در دين مردم و به دور بودن از چشمه زلال وحى ر از غفلت و عدم دلسوزى و پشتكار دارى و سستى عالمان دين مى‏دانست:

« اگر عامه مردم عذرى براى غفلت و سستى خود از انجام تكاليف الهى داشته باشند و از عمل به وظايف خود غفلت كنند علماى آنان چه عذرى دارند؟ و حال آن كه حافظ شريعت و دانا در علم الهى و دينى مى‏باشند.

اينها چرا در جمع كردن تفرقه مسلمانان كوشش نمى‏كنند. چرا در به وجود آوردن وحدت و يگانگى ميان همه مسلمانان تلاش نمى‏نمايند؟ چرا در حدود قدرت و دانش خود جهت تقويت آمال مسلمين قدم بر نمى‏دارند؟ »27

سيد جمال الدين تمام توان خود را صرف مى‏كرد كه اسلام را از پيرايه‏ها و خرافات و بدعتهاى موجود تبرئه كند و حساب اسلام ناب را از آنچه كه اكنون به نام آن رواج داشت و معمول بود جدا سازد. از اين روى مى‏گفت:

« بى نظميها و تعصباتى كه در حال حاضر وجود دارد ربطى به قوانين اسلام ندارد. اينها مقرراتى است كه تفسير كنندگان جاهل به شرايع اسلام اضافه نموده‏اند. پيشرفت زمان آنها را متوجه اشتباهات گذشته خودشان خواهدكرد. »28

استعمار براى گسترش حوزه نفوذ خود و ايجاد پايگاه به آداب و رسوم مردم تحت سلطه خويش حمله مى‏كند و هيچ چيز را جز فرهنگ و آداب رسوم خويش يا آداب و رسومى كه ضررى به سلطه او ندارد. بلكه كمك به اهداف او نيز كمك مى‏كند به رسميت نمى‏شناسد. فرهنگ و آداب و رسوم خود ر برتر از هر فرهنگى مى‏داند از اين روى هميشه در صدد گسترش و عمق بخشيدن به فرهنگ خود است و با فرهنگ بومى سر ناسازگارى مى‏گذارد و نويسندگان نقاشان موسيقى دانان هنرمندان روشنفكران و... را به كار مى‏گيرد تا بزدايند آنچه را رنگ و بوى بومى دارد و فرهنگى بسازند تا با حضور همه جانبه استعمار هيچ تادى نداشته باشد بلكه راهگشا و جاده صاف كن نيز باشد.

بر اساس فرضيّه « برترى انسان غربى » پيوسته تبليغ مى‏كرد: فرهنگ و تمدن غرب تمدن و فرهنگ منحصر به فرد است و ديگر فرهنگها و مدنيته بدوى و تاريخى اند بايد خود را برابر سلطه فرهنگى غرب قربانى كنند.

به شهروندان ممالك اسلامى القاء مى‏كرد: بزرگترين رسالت انسانى در عصر حاضر اشاعه فرهنگ غربى است و همه بايد بر اساس الگوها و استاندارهاى غربى تربيت ميشوند.

استعمار به كمك ايادى خود ملتهاى ديگر را به ترك ارزشهاى سنتى و تاريخى و ويژگيهاى ملّى خود تشويق مى‏كرد و آنان را به تقليد از انسان غربى و فرهنگ غربى فرا مى‏خواند.

در پى اين تبليغات خوش ظاهر برج و باروى تعصّبات دينى و ملى يكى پس از ديگرى فرو مى‏ريخت و راه بر فرهنگ و سلطه استعمار باز مى‏شد.

استعمار با روشهاى گوناگون سعى در دگرگونى مردم و به اصطلاح متمدن شدن آنان داشت. بر آن بود تا از آنان نسلى بى سابقه بى هويت و... بسازد تا بدون هيچ مقاومتى پيامهاى فرهنگ مهاجم استعمارى را در يافت دارند.

تغيير يافتگان و به عبارتى نسل متجدد و از خود و خودى بيگانه نمى‏دانستند ريشه در كجا دارند و چه فرهنگ و ملت و هويتى داشته‏اند. خود را بى بتّه حس مى‏كردند. از اين روى در را به سوى ديگران مى‏گشودند و بى دغدغه و احتياط هر چه آن سويى بود مى‏پذيرفتند.

مصلحان و در رأس آنان سيّد جمال الدين با اين تقليد كور و بى هويتى به مبارزه برخاستند. سيّد جمال با سخنان آتشين حركت جسورانه و با بى باكى تمام به مردم مشرق زمين و مسلمانان خود باخته كه در برابر فرهنگ غرب به زانو افتاده بودند هشدار مى‏داد و آن را سمّ مهلك مى‏دانست و اجتناب از آن را لازم و حياتى.

او با پيشرفت و تكنيك و صنعت و آنچه مايه عزت و سر بلندى مسلمانان مى‏شد دعوت مى‏كرد امّا به تسليم هرگز. همه سخن او اين بود كه دانش منحصر به ملت خاصى نيست. دانش را بايد گرفت امّا در فرهنگ ديگران استحاله نشد.

البته واضح است اخذ چنين دانشى و وارد كردن آن به كشورهاى اسلامى و مشرق زمين بسيار حساس است و ظريف و كار هر بزى نيست خرمن كوفتن!

اين اصلى بود براى سيّد جمال الدين. سيد جمال الدين مانند ديگر روشنفكران در فراگيرى علوم از مغرب زمين بى گدار به آب نمى‏زد. او بر اين باور بود و به آن شديداً تأكيد مى‏كرد كه: اخذ علوم و صنايع از غرب بايد با زمينه سازى و دقت كامل انجام شود. بايستى به استعداد مخاطبان دقيقاً توجه شود كه مباد ناخواسته در همان مسيرى قرار بگيرم كه استعمار طالب آن است از اين روى به روشنفكرانى كه به دور از ملاحظات اين چنينى در صدد گشودن درهاى كشورشان به سوى علوم و فنون غرب بر مى‏آمدند شديداً انتقاد مى‏كرد:

« اين افراد مانند مادر احمقى مى‏باشند كه غذايى به مذاقش لذيذ مى‏آيد و از آن غذ به طفل شير خوار مى‏دهد. در صورتى كه مزاج كودك جز شير نمى‏پذيرد. اين افراد به ظاهر و تمدن در ميان ملت خود مانند درى مى‏شود كه دشمن از آن وارد مى‏شود و ما بين صفوف امت جدايى اندازه.

اينان سبب مى‏شوند كه دشمن با نام خير خواه پند دهنده و اصلاح كننده رسوخ كند. با اين كار امت و ملت خويش را به سوى فنا و زوال مى‏برند چه عاقبت شومى. »29

آرى تجريه هم ثابت كرد كه پياده كردن فرهنگ و ارزشهاى غربى سودى به حال ملتهاى شرقى نبخشيد.

وضع نابه سامان آنان نه تنها سامان نيافت كه وخيم‏تر از پيش شد شد. با اعزام محصل به غرب و گسترش آموزش به سبك و محتواى غربى و... نه تنها از مشكلات آنان نكاست كه افزود و آنان را در ذرّه هول انگيز بى هويتى وابستگى سياسى اجتماعى فرو غلتاند.

سيّد از اين بليّه بزرگ چنين گزارش مى‏دهد:

« عده‏اى از اين تحصيل كرده‏هاى خارج تصميم گرفتند آنچه از علوم و فنون فراگرفته‏اند در كشور خود پياده كنند. نتيجه اين كار آن شد كه وضع مبانى اخلاقى و مساكن كشور خويش را عوض كردند. حتى طرز غذا خوردن لباس پوشيدن و مفروش ساختن خانه‏ها و استعمال ظروف مورد لزوم را نيز تغيير دادند. سعى كردند در انچام اين امور از اروپائيان هم جلو بيفتند. اين كارها را براى خود افتخار مى‏دانستند و بانشان دادن آنها به مردم مباهات مى‏كردند. غافل از اين كه با انجام اين كاره ثروت ملى خويش را به كشورهاى ديگر فرستادند. در عوض اشياء تجملى و از بين رفتنى ر كه فقط جلوه ظاهرى دارند مى‏آوردند. سرمايه صنايع خويش را از بين بردند. بازرگانان را كه قدرت تهيه وسائل مدرن و رقابت را نداشتند نابود كردند. اين كارها به منزله بريدن دماغ ملت است كه سيماى آن را زشت مى‏كند. »30

اين بود برخى از نابسامانيها و ناهنجاريها از ديد سيّد جمال تعصيل و تشريح قصه غصه‏هاى سيّد جمال تعصيل و تشريح قصه غصه‏هاى سيّد جمال الدين فرصتى دراز مى‏خواهد و حوصله‏اى در خور. اميد آن كه محققان دردمند و سوخته دل به اين مهم بپردازند و بر آگاهيها بيفزايند و چهره تابناك سيّد را بيش از پيش براى نسل امروز و فردا بنمايانند.



--------------------------------------------------------------------------------

پاورقىها
1. « زندگى و سفرهاى سيد جمال » على اصغر حلبى / 13 زوار تهران.

2. « العروة الوثقى » سيد جمال الدين الافغانى و شيخ محمد عبده/ 131 دارالكتاب العربى.

3. « زندگى و سفرهاى سيد جمال » على اصغر حلبى / 55.

4. « فقهاى نامدار شيعه » حقيقى عسايشى / 374 به نقل از « سراج التواريخ ».

5. « العروة الوثقى » / 13 مقدمه.

6. « همان مدرك » /57.

7. « تاريخ جنبشها و تكاپوهاى فراماسونرى در كشورهاى اسلامى » عبدالهادى حائرى / 89 آستان قدس رضوى.

8. « زدنگى و سفرهاى سيد جمال » / 15.

9. « نقش سيّد جمال الدين در بيدارى مشرق زمين » محيط طباطبايى / 242.

10. « همان مدرك » / 228.

11. « همان مدرك » / 210.

12. « عصر بى خبرى يا پنجاه سال استبداد در ايران » تيمورى / 89.

13. « تاريخ معاصر ايران » شماره 35 / 4.

14. « نقش سيد جمال الدين در بيدارى مشرق زمين » محيط طباطبايى / 211.

15. « سيد جمال الدين حسينى بنيانگذار نهضتهاى اسلامى » صدر واثقى / 66 شركت سهامى انتشار.

16. « العروة الوثقى » / 129.

17. « همان مدرك ».

18. « همان مدرك » / 91.

19. « همان مدرك » / 92.

20. « سيرى در اندشيه سياسى عرب » حميد عنايت / 15 خوارزمى.

21. « نقش سيد جمال الدين اسد آبادى در بيدارى مشرق زمين » محيط طباطبايى /65.

22. « زندگى وسفرهاى سيد جمال » / 46.

23. « نقش سيد جمال الدين اسد آبادى در بيدارى مشرق زمين » 65.

24. « العروة الوثقى » / 26.

25. « سيرى در انديشه سياسى عرب » حميد عنايت / 116.

26. « زندگى و سفرهاى سيد جمال » / 42.

27. « العروة الوثقى » / 86.

28. « سيد جمال الدين حسينى بناينگذار نهضتهاى اسلامى » صدر واثقى / 208.

29. « عروة الوثقى » ترجمه كاظمى خلخالى / 90 - 91.

30. « همان مدرك ».
علم و دين در نظرگاه سيد جمال
4
? سيد جمال را بحق از جمله مجدّدان مصلحان واحياگران تفكّر اسلامى برمى شمارند. از اين روى بررسى مواضع بزرگانى چون او دربرابر مظاهر تمدن جديد غرب بويژه فرآورده هاى دانش تجربى زمان خويش مى تواند برخوردار از آموزه هايى عبرت زا براى همه خواستاران ورهروان مسير تحول دينى باشد. در نوشتار كنونى به منظور تعبين مواضع او در اين خصوص نخست به بحثى كلّى درباره مسأله (علم ودين) پرداخته ايم وسپس با تشريح مواضع متكلمان ومتألهان مسيحى در برابر روند علوم تجربى در قرن 19 دريچه اى به سوى بحث مزبور گشوده ايم. همچنين در تبيين مواضع سيد و معاصرانش در اين موضوع مهم پس از طرح محور اصلى مقاله از روشها وانديشه هاى تفسيرى آن بزرگان به عنوان مشخص ترين جايگاه تبلورعقايد وباورهاى كلامى اشان ياد شده است ودر خاتمه به نتيجه گيرى از مباحث فوق مى پردازيم اميد آن كه اين مختصربه سهم خود در تبيين ابعاد مختلف شخصيت آن بزرگ مرد مفيد افتد.

نسبت ميان علوم ودين تعاون ويا تقابل آن دو همواره براى عالمان وروشنفكران دينى مسأله ساز وتأمل برانگيز بوده است. تمام عالمانى كه در تجديد ومرّمت بناى معرفت دينى تلاش نموده اند خواه ناخواه خود رامواجه با اين مشكل يافته اند. افزون بر اين هر چه درخت علم تناورتر شده سايه ترديد وابهام خويش رابر مسائل وسنتهاى تفكر دينى گسترده ترو افزونتر ساخته است. امّا چرا بايد چنين باشد؟ چرا بايد علم ودين در طول تاريخ به عنوان دو رقيب معارض در كانون تفكر بشرى نمودار باشند به طورى كه جمع آنه يا ناممكن ويا بسيار دشوار گردد. عوامل متعددى در پيدايش چنين پندارى موٌثر ودخيل بوده اند كه استقصاى آنه به گونه دقيق ومستند فرصت فراوان رامى طلبد. ليكن به تناسب محور مورد بحث به تعداد محدودى از اين زمينه ه به اختصار اشاره مى نماييم:


1.خداوند وپستوى مجهولات:

هنوز كم نيستند متديّنانى كه خدا رادر زواياى مجهول وناپيداى عالم هستى جستجو مى كنند. هر چه را مى دانند به علل وعوامل طبيعى آن نسبت مى دهند وعلت هر چه را در نيافتند در تبيين هر چه كه فروماندند پيدايش وتطّور آن رابه خداوند نسبت مى دهند. آنان در واقع خداوند را در پستوى خاك گرفته مجهولات وندانسته ها جستجو مى سازند. بنابر اين به قول استاد مطهرى هر چه مجهولاتشان افزونتردلايل خداشناسى آنان نيز بيشتر وفزونترخواهد بود.1

نتيجه طبيعى اين نوع نگرش به مسائل خداشناسى چنين خواهد شد كه جغرافياى تفكّر دينى بر اساس مرزبندى علم وجهل ترسيم گردد. در يك سو معلومات وآگاهيهاى مانسبت به علل واسباب طبيعى قرار دارد كه نيازى به حكومت وسلطه خداوند در آن منطقه نمى يابيمزيرا كه به علل و اسباب پديده ها آگاهيم واز سوى ديگر مرز محدوده مجهولات وناشناخته هاست. در آن قلمرو علل واسبابى طبيعى براى اشياء وپديدار ها نيافته ايم; از اين روى مسوٌوليت تبيين تمامى آنها رابر گردن خداوند مى افكنيم وبا يك گريز فلسفى والبته عاميانه تبيين متافيزيكى را جايگزين راه حل فيزيكى مى نماييم.

بر اساس مرز بندى مزبور روشن است كه هر چه علم پيشروى كند دين وخداشناسى ناگزير از عقب نشينى وگريز خواهد بود وتناورى علم ودانش به قيمت ضعف ورنجورى دين وديندارى انجام خواهد يافت. اگوست كنت موٌسس تفكر پوزيتيويستى نيز كه تاريخ تفكر وانديشه بشر رابه سه دوره تقسيم مى نمود در واقع در تقسيم وجدول بندى مزبور بر همين بينش نادرست دينداران تكيه مى نمود. به اعتقاد او تاكنون سه دوره فكرى متمايز بربشرگذشته است:

1.دوره رباّنى.

2.دوره فلسفى.

3.دوره علمى وتحصلّى.2

در دوره نخست انسان به دليل فقدان آگاهى نسبت به علل وعوامل طبيعيِ اشي پيدايش آنها رابه اراده خدايان وارباب انواع نسبت مى داد. در دوره بعد خدايان جاى خود را به نيروهاى درونى امّا مجهولى دادند كه منشأ آثار گوناگون براى پديدارها بودند. شيوه تفكّر مزبور تا دوره جديد تفكر علمى امتداد يافت. در دوره جديد به دليل پيشرفت دانش تجربى شيوه تفكّر تحصلى وعملى ارزش ولباسى ويژه يافت وانديشمندان به جاى تفكّر غايت گرا وجستجوى طبايع درونى اشي ويا به جاى جستجوى اراده خدايان وربّ النوع ه در پى يافتن علل طبيعى وحقيقى اشياء به كمك ابزار وروش تجربى بر آمدند وهر چه راكه در اين محدوده نمى گنجيد دست نيافتنى وبى معنى ثمردند.3

طبيعى خواهد بود كه در نگرش مزبور نسبت ميان علم ودينتفكر علمى وتفكر دينى نسبت تباين باشد وجمع آن دو با يكديگر جزبه صورت يك پارادوكس وموقعيت تناقص نما در نظر ممكن نبايد وهر يك از شيوه هاى تفكّر مزبور به طرد ونفى ديگرى خواهدپرداخت. يا بايد علمى فكر كرد وخداوند را از صحنه دخالت وتأثير در عالم طبيعت كنار گذاشت ويا تفكّر دينى رابر مسند نهاد ودر ستيزه با علم وتجربه گرايى براى حراست از مرزهاى موهوم ديندارى نهايت سعى وتلاش رامنبول داشت.

اين معزل البته در فلسفه اسلامى پاسخ مناسب ودر خورِ خود رايافته است كه در جايگاه ديگر بدان اشاره شده است.4


2. تعارض گزاره هاى علمى ودينى

بخش مهمى از مجموعه تعاليم وحيانى آن دسته از گزاره ها وقضايايى است كه حكايت از واقعيتهاى هستى بويژه واقعيتهاى عالم طبيعت دارند. قضايايى پيرامون آفرينش انسان وعالم طبيعت خورشيد وستارگان زمين وآسمان وافلاك وبسيارى واقعيتهاى ريزودرشت ديگر كه در برخى موارد گزاره ها وگزارشهاى مزبور با دستاوردهاى علمى وگزاره ها وقوانينى كه محصول تجربه بشرى است در ظاهرمطابقت كامل نمى يابد. البته ادعاى عالمانِ دينى همواره تناسب وتطابق كاملِ اين دو با يكديگر بوده است. ليكن اثبات همين ادعا قرنهاست كه بزرگان دين وعلم رابه زحمت وتكاپو واداشته ومنجر به نزاعها واشتقاقات بسيارى در ميان آنان گشته است تلاشهايى جهت آشتى وتلايم تعاليم وحيانى وفراورده هاى علوم تجربى.

در اين بخش از نوشتار به اختصار مرورى بر پاره اى از اين اشتقاقات خواهيم داشت:

1.در حل مشكل گزاره هاى علمى ودينى پاره اى از انديشه وران دينى معتقد شدند كه مجموعه قضاياى دينى را كه چهار چوب كتب مقدس فراهم آمده اند حتى اگر در طول تاريخ وقرون متمادى دستخوش تفسير وتحوّل ودخل وتصرّف ابناى بشر نيز قرار نگرفته باشند باز هم نمى توان به عنوان تعاليم مستقيم وحيانى تلقى نمود بلكه تعاليم مزبور محصول برداشت حاملان ورسولان وحى مى باشند وبه تعبير ديگر ترجمه مفهوميِ احساس و وجدانى است كه رسولان دريافت داشته اند وسپس به صورت كنونى برتوده مردم عرضه نموده اند.5

بنابراين در تعارضى قضاياى عملى ـ تجربى وقضاياى دينى نمى توان سخنى از تعارضى وحى وعلم وبه تعبير ديگر سخن از تعارض علم ودين به ميان آورد. بلكه در واقع تعارض ميان برداشت غير مستقيم متألهان ودستاوردهاى علوم تجربى خواهد بود كه چنين امرى هيچ گونه بُعد ويا امتناعى در بر ندارد.


2. ابزار انگارى در علم:

در تبيين مشكله قضاياى متعارض علمى ودينى نكته اى وجود داشت كه زمينه مثبتى براى حل مشكل فراهم آورد. آن نكته چنين است: تعارض ميان قضاياى علمى ودينى از آن رو پديد مى آيد كه م هر دو دسته قضايا را واقع نما و روشنگر حقيقت تلقى مى نماييم. يعنى هر دو دسته گزاره هايى هستند كه خبر از واقعيتهايى در عالم خارج مى دهند. در اين صورت دستاوردهاى دانش تجربى وتعاليم وحيانى با يكديگر در صحنه تعارض قرار خواهند گرفت. امّا اگر يكى از دو دسته قضاياى يادشده گزاره هايى مربوط به عالم خارج نباشنديعنى نقشى غير از خبر دادن وگزارش از عالم خارج بر عهده داشته باشند در اين صورت تعارض وتناقضى ميان آنها به وجود نخواهد آمد زيرا هرگز ميان خبر وغير خبر تعارضى نخواهد بود. نكته مزبور زمينه مناسبى براى عالمان متدين ومتدينين روشنفكرجهت حل معمّاى تاريخى علم ودين فراهم آورد. سپرد وظيفه گزارش از حقايق عالم هستى به يك دسته از قضايا و واگذارى تقشى ديگر كه نوعاً نقشى عملى وكاربردى غير از گزارش از عالم خارج مى بود به دسته ديگر به خوبى تعارض وتناقض موجود را بر طرف مى نمود.

در اين ميان بسيارى معتقد شدند كه دانش تجربى به هيچ وجه حقيقت جو و واقع نما نمى باشد بلكه علوم تجربى درآخرين اهداف ترسيم شده خويش به دنبال يافتن قوانينى جهت تنظيم پديدارها وسلطه جويى هر چه افزونتر بر عالم طبيعت هستند. تاٌكيد آنان برجنبه كاربردى علم وچشم پوشى از جنبه تئوريك آن باعث شد كه آنان همصدا با فرانسيس بيكن كه مى گفت:(علم قدرت است وهدف آن تسلط بر طبيعت است.)6 در مشكله علم و دين به ابزار انگارى در علم معتقد شوند. بدين ترتيب با تغيير صورت مسأله علم ودين به حل اين معمّا دست يابند! شيوه تفكر مزبور در فرهنگ اصطلاحات فلسفى علمى به نام مكتب(اينستر ومنتاليسم)7(ابزار انگارى در علم) معروف گشت.

(مكتب اينستر ومنتاليسم قائل به اين معنى است كه علم حقيقت نما نيست. علم فقط تئوريهايى رابه ما عرضه مى كند كه براى علم به منزله ابزارى هستند تابه تنظيم پديده ها توفيق يابد. اگر اين نظر را بپذيريم خواهيم گفت كه مذاهب حقيقت را مى گويند ولى علوم ابزار تنظيم پديده ها رابه دست ما مى دهند. به اين ترتيب قضيه[گزاره هاى علمى ودينى] حل وتعارض رفع مى شود )8

پيردوئم9بزرگترين اينستر ومنتاليست فيلسوف وفيزيكدان فرانسوى بر گاليله خرده مى گرفت كه چرا وى با تصوّر اين كه نظريه اش در مورد گردش زمينى به دور خورشيد نظريه اى واقع نماستبه معارضه باگزارشهايِ كتاب مقدس برخاسته است. حال آن كه قضيه به اعتقاد او(دوئم) كاملاً بر عكس مى نمود. يعنى گزاره اى دينى واقع نما وقضاياى علمى صرفاً نقش تنظيم كننده وكاربردى در ارتباط با پديدارهاى عالم طبيعت رابر عهده دارند ونه نقش كاشفيت وواقع نمايى.10


3.ابزار انگارى در دين:

دسته ديگرى كه آنان نيزاز يك طرف راه حل ابزار انگارى راپذيرفته بودند واز طرف ديگر نمى توانستند عنصر واقع نمايى را از قضايا ودستاوردهاى دانش تجربى سلب نمايند ايده مزبور را در ارتباط با قضاياى دينى وتعاليم وحيانى طرح نمودند. به اعتقاد آنان مجموعه تعاليم دينى به منظور بر آوردن هدف وغرض ويژه اى بربشر عرضه گشته است واين تعاليم در واقع ابزار و امكاناتى جهت تأمين آن مقصود وهدف مى باشند. غرض از ابلاغ تعاليم مزبور نماياندن امرى نيست بلكه بر آوردن آن امر است. لذا در نظاره گزاره اى دينى بايد با عينكِ ابزار انگارى به آنها توجه نمود وآنها راجز ابزارى براى بر آوردن هدف ومقصود شرايع مقدس در نظر نگرفت. اديان الهى براى اتصال وارتباطِ موجود خاكى وزمينى يعنى انسان با موجودآسمانى يعنى خداوند آمده اند وكليه تعاليم شرايع اين هدف مقدس را دنبال مى كنند. بنابر اين گفته هاى اين اديان درباره آسمان وزمين وانسان وملائك وديگر پديده ها وپديدار هاى عالم همگى گزاره ها وگزار شهايى به منظور تأمين آن هدف مى باشند والزامى در ميان نيست كه كليه اين گزارشه دقيق مطابق با آنچه حكايت دارند باشند. گاليه

از جمله كسانى بود كه بر اين اعتقاد سخت پاى مى فشرد ومعتقد بود كتاب مقدس نيامده است كه راههاى آسمان وستارگان( وخلاصه حقايق هستى) رابه ما بنماياندبلكه آمده است تا راههاى رسيدن به آسمان( عالم ملكوت) را به ما بياموزد.

(گاليله خود كاتوليك نيك اعتقادى بود وبين عقايد علمى ودينى اش تعارض نمى يافت. او به اهميت وحرمت كتاب مقدس اذعان داشتولى معتقد بود كه اين كتاب نه از حقايق علمى بلكه از معارف معنوى كه به كار رستگارى انسان مى آيد سخن مى دارد.)11


4.تفكيك قلمرو علم ودين:

راه حلهاى پيشين در حل مسئله تعارض قضاياى علمى ودينى متكى بر اين فرض بود كه حوزه وقلمرو قضاياى علم ودين واحداست وهر دو در يك وادى گام بر مى دارند. امّا در تفكّر ديگر اين دو قلمرو از يكديگر تفكيك مى گردند وحل تعارض با جدايى قلمرو وگستره هر يك امكان پذير مى گردد. بر اين اساسپاره اى ديگر از انديشه وران برخلاف نظرهاى پيشين معتقد گرديدند كه قضاياى علمى ودينى از دو سنخ كاملاً مجزا از يكديگر هستند وحوزه هاى علم ودين دو حوزه كاملاً متفاوت از يكديگر مى باشد. بنابر اين دو مقوله علم ودين دو مقوله قابل مقايسه با يكديگر نمى باشند. البته اين كه قلمرو هاى علم ودين چگونه مى توانند از يكديگر تفكيك گردند در كالاى افكار وانديشه هاى متفكرين مختلف اين نحله تبيين و تعابير متفاوتى يافته است كه به دو تعبير از آنها اشاره مى كنيم: و.ت. استيس12 از جمله كسانى است كه معتقد به جدايى قلمرو علم ودين بود. به اعتقادِ وى:

(هنگامى كه انسان درباره خداوند به بحث مى پردازد مشخصاً درباره موضوعى گفت وگو مى كند كه خاصه ها وصفات آن كاملاً متفاوت از ويژگيهاى جهان محدود ومادى است. به همين ترتيب هر گاه جهان مادى ومحدود مورد بررسى قرار گيرد موضوع آن در مقايسه با موضوع خداوند كاملاً متفاوت ومتفارق است…نظم ابدى از نظم طبيعى تفاوت جوهرى داردهر يك از آنها داراى صفات وخصلتهاى خاص خود است واز يكى نمى توان به ديگرى رسيد. به اساس گفتار فوق مى توان گفت كه: قضايا وگزاره هاى علمى خود به حوزه (نظم طبيعى) تعلق دارند ولى قضاياى دينى در حيطه نظم ابدى قابل مطالعه وبررسى هستند. امّا بين اين دو هيچ گونه ارتباط منطقى وجود ندارد)13

بخش ديگرى از متكلمين دينى تعبير متفاوتى از تمايز قلمرو علم ودين ارائه نمودند.به اعتقاد آنان:حوزه و قلمرو دين هويت متشخّص انسانى است واين گستره غير از حوزه پژوهش وكاوش علم كه قلمرو عينيتها وپديدار هاى غير شخصى وغير انسانى است مى باشد. روش اين رو براى ورود در اين قلمروها نيز كاملاً متفاوت است. براى عالم پژوهشگر موضوع تحقيق وتفحّص موجودى است بى جان ونا آگاه و بر كنار از هر گونه احساس وهيجان. بنابراين عالم تجربى در واقع به كالبدشكافى طبيعت مى پردازد نه روانكاويِ آن. حال آن كه پژوهشگردينى عملاً در جريان وفرآيند شناخت وآگاهى با تمام وجود واحساس خويش در گير است. ادراك او در واقع ارتباط مستقيم هماهنگى وهماوايى با جريان هستى وآفرينش است كه با جريان تفكر غير مستقيم و فارغ بالِ اهل علم هر گونه احساس ودرگيرى كاملاً متفاوت ومتمايز مى باشد.14


5.زبان علمى ودينى:

با ظهور فلسفه هاى تحليل زبانى راه ديگرى نيز براى روشنفكران دينى جهت رفع نزاع علم ودين در محل التقايى گزاره هاى علمى ودينى فراهم آمد.فلسفه تحليل زبانى برخلاف پيشينيان اظهار مى داشت: فلسفه رابايد از زبان آغاز نمود ونه از ذهن ويا از خارج. مشكلات فلسفى نيز به طور عمده از استعمال وكار برد نادرست زبان ناشى گرديده است. عدم تشخيص استعمالات زبان واختلاط زبان عاميانه وزبان فلسفى با يكديگر به تعبير ديگر آميخته شدن استعمالات فيلسوفانه كلمات واصطلاحات با استعمالاتِ عاميانه آن الفاظ سر منشأ فراوانى در عرصه فلسفه وتفكّر عقلانى گرديده است.15 بالطبع با تمايز ميان استعمالات مختلف زبان ولغات وتشخيص وتبيين موارد كاربردهريك مشكلات به صورت جدّى قابل حل خواهند بود.

پاره اى از روشنفكران دينى با الهام از مطلب يادشده معتقد گرديدند كه دين وعلم نيز دوحوزه و قلمرو زبانيِ كاملاً متفاوت از يكديگر دارند. زبان علم زبان پيش بينىگزارش وكنترل پديدار هاست. ولى زبان دين زبان نياش وستايش وتعهّد وتقدس است.به تعبير ديگر زبان علم زبان ناظراست وزبان دين زبان عامل. زبان علم زبان تماشاچى است زبان خبر ونظر. وزبان دين زبان عشق زبان عمل وحركت است. اين دو زبان البته مكمّل يكديگرند ونمى توان محتويات آن دو را هم سنخ وهم عرض وهم سنگ يكديگر تلقى نمود وتعارض وتفافى زمانى پديد مى آيد كه هم عرضى وهم سنخى وجود داشته باشد. ازاين روى پارادوكس قضاياى علمى ودينى به اعتقاد متفكرين اين نحله خودبه خود رنگ مى بازد وجاى خود را به صورت مسأله ديگرى مى سپارد كه فعلاً جاى گفتگو درباره آن نيست.


متكلمان مسيحى ومساٌله علم ودين (در قرن 19)

علم حدومرز نمى شناسد. فوايد ونتايجى نيز كه علم فراهم مى آورد از اين قاعده مستثنى نيست. پرسشه مشكلات ومسايلى نيز كه پيشرفت دانش تجربى وعلم پيش روى متألهان ودينداران قرار مى دهد اغلب جنبه عمومى وفراگير دارد. بدين لحاظ در دورهاى مختلف رشد وفزونى اطلاعات ودانش تجربى بشر تقريب اديان مختلف يكسان از اين روند تاثيرپذيرفته ودر صدد رويارويى تبادل وحل معضلاتِ پديد آمده برآمده اند. لذا پيش از بررسى موضع گيرى عالمان وروشنفكران مسلمان در قرن نوزدهم در برابر روند علوم تجربى زمان خويش به شيوه هاى نگرش وبرخورد متكمان مسيحى در اين دوره با ايده ها وتئوريهاى تجربى توجه مى نماييم بويژه آن كه آنان در بستر اين تحولات ودر تماس واصطكاك مستقيم با موج افكار تجربى زمان خويش واقع شده بودند امّا بازتاب اين امواج همواره با يك فاز و زمان تاٌخير به حوزه تفكر جوامع مسلمان راه مى يافت.

قرن نوزدهم دوره شكوفاى نظريه ها وتئوريهاى زيست شناسانه مى باشد. همان گونه كه قرن هفدهم و هيجدهمپيش از آن عرصه ظهور تئوريهاى فيزيكى بود.تحول عظيمى كه نيوتن در قرن هفدهم وهيجدهم در محدوده علوم طبيعى ـ فيزيكى در دنياى بيجان امّا اسرار آميز كهكشانها ومنظومه ها پديد آورد در قرن نوزدهم توسط داروين در دنياى حياتمند وپررمز وراز زيست جانداران ظهور يافت. همان گونه كه تأكيد شد دانش تجربى گام به گام مرزهاى خود را گسترش مى داد وبراى متألهان وديندرانى كه همواره خدارا در پستوى خاك گرفته مجهولاتشان جستجو مى كردند وضعيت پيچيده و بغربى به وجود آورد.

پيش از داروين نيوتن وگاليله ولاپلاس وديگرانجهان نگرى خاصى راعرضه داشته بودند كه با كمى تأمل وتغيير امكان اين موضوع رافراهم مى آورد كه در تبيين جهان وپديده هاى هستى از نقش خداوند چشم پوشى شود واكنون داروين تئورى نوينى راعرضه مى داشت كه همين تبيين ر بويژه در محدوده پديدارهاى زيستمند به شدت تأييد وتقويت مى نمود. ( جهانى منهاى خدا كه امكان پديد آمدن و تطور داشت.)

(… در واقع او [داروين] براى زيست شناسى همان كرد كه نيوتن براى علم فيزيك كرده بود. او انبوهى دانسته جوراجور رابا ريسمان يك قانون به هم گره زد. ديگر هر نوع جاندارى احتياج به يك عمل ارادى آفرينش نداشت.)16

البته داروين نه انسان ملحدى بود ونه در صدد تحليل ملحدانه از هستى ليكن تئورى تطور او عملاً در جمع با مفروضات پيشينيان نتيجه اى جز اين تبيين زيانبار در پى نمى داشت. اگر چه به طور معمول نظريات علمى در ابتداى طرح توسط دانشمندان ديگر مورد طعن ويا انتقاد قرار مى گيرند ليكن در اين مورد بخصوصبالاترين فريادهاى اعتراض متعلق به متألهان ومتكلمانى بود كه سخت به نصوص كتاب مقدس دل بسته بودند.

در(سفر تكوين)از كتاب مقدس17 بر آفرينش يكباره حضرت آدم تصريح گشته بود وبسيارى از مردم بر اساس بر داشت سنتى خويش ميان اين موضوع ومسأله مقام ومنزلت برتر انسان در جدول بندى آفرينش به ملازمه اى مشخص وپيش بينى شده رسيده بودند. انسان خليفه وبرگزيده خداوند بر زمين مى نمود وهيچ ترديدى در تمايز ماهوى او وديگر موجودات وجود نداشت.

در مقابل نظريه داروينبا بررسى شجره نامه انسان وهم آوازه كردن نام او با نام حيوانات ميمون ه كرم ها وغيرهمسائلى بسيار جدّى و در خور تأمل پيش روى متكلمان ودينداران نهاد.

البته در برابر تئورى داروين اظهارات متنوعى از طرف انديشه وران مختلف ايراد گرديد ليكن اختلاف واشتقاق آراى متكلمان وروشنفكران مسيحى در اين رابطه است. نظرياتى كه پس از آن در ميان متكلمين مسلمان نيز نمونه هاى مشابهى راتداعى نمود.

در اين رابطه سه نظر وسه برخورد كاملاً متفاوت در تفكّر كلامى مسيحيت پديد گشت كه به طور مختصر به تبيين آنها خواهيم پرداخت:


1. نض گرايى(سنت گرايى):

سنت گرايان كسانى بودند كه سخت به ظاهر كتاب مقدس تمسكّ مى جستند وبه طور طبيعى نمى توانستند هيچ گونه مسيرى براى جمع آورى نصوص كتاب مقدس نظريه داروين بيابند.بنابراين به انكار كلّى آن روى آوردند وهر چند شواهد وقراين فراوانى برتأييد نظريه مزبور ارائه گشته بود وگذشتِ زمان نيز برشمار اين قراين مى افزود ليك در نگاه نص گرايان اين تئورى از حدّ يك نظريه اثبات نشده كه هر لحظه در انتظار نمونه مخالفى به سرمى بردفراتر نمى رفت.در باور آناندارونييسم معادل با الحاد تلقى مى گشت; زيرا تئورى او دقيقاً در برابر گفتار صريح خداوند قرار مى گرفت وبرداشت سنتى آنان از وحى وكتاب مقدش اين اجازت را نمى داد كه در برابر رهيافتهاى ذهن ناقص انسان از حقايقى كه از افق عالى ترى يعنى از ناحيه خداوند نازل گشته بود چشم پوشند ويا به تأويل وتوجيه پرمشقت آن بپردازند بلكه در نظر آنان تأويل وتوجيه شواهد وقراينى كه بر تئورى داروين صحه مى نهاد بسى آسان تر وموجه تر مى نمود. به اعتقاد آنان:

(…اگر داروين مى پندارد كه انواع تحول مى يابند قطعاً اشتباه مى كند. نظر فيليپ گوس[طبيعى دان انگليسى] اين بود كه خداوند به همه آن سنگواره[ كه موٌيد نظريه داروين بودند] نقشى دو پهلو و غلط انداز داده است تا ايمان انسان رابيازمايد. دو قرن پيش اسقف اعظم اوشر از روى سن اعقاب آدم محاسبه كرده بود كه آفرينش بايست در 4004 سال پيش از ميلاد مسيح رخ داده باشد. ديگران خاطرنشان مى كردند كه تكامل صرفاً يك نظريه است نه يك امر واقع ودر هر حال به اثبات نرسيده است)18


2.( تجدد خواهان):

در نگاه نوگرايانكتاب مقدسى هر گز به عنوان كلام بى واسطه ومستند الهى تلقى نمى گرديد بلكه صرفاً مجموعه اى بود از انديشه هاى بلند انسانى كه توسط تجربه معنوى وروحانى پيامبر ويا مردان الهى صبغه اى مقدس يافته بود. يعنى پيامبران در عرض ساير انباى بشر قرار گرفته اند وصرفاً طرز تلقى وتجربه شخصى وباطنيِ خويش از وحى رابه صورت كلماتى چند تقرير مى نمايند.در واقع دست ها از ارتباط مستقيم وبى واسطه مفهومى با زلال وحى كوتاه است. تفاوت پيامبران با انسانهاى عادى در اين است كه آنان به لحاظ روحى آنقدر قوت وطهارت يافته اند كه در آستانه تماس واصطكاك با منبع لايزال الهى قرار گيرند وآنچه راكه با تمام وجود دريافت ووجدان مى كنند به زبان ديگرى كه از قالبها وواژه هاى بشرى فراهم آمده است ترجمه نمايند ودر اين ترجمه تا لطبع تمام محتواى اصل محفوظ نمى ماند و حضوصيات درونى وبيرونى مترجم نيز در انتقال ودخل وتصرف متن اصلى دخالت تام دارد.

نتيجه اين خواهد بود: كتاب مقدس مكتوبى بشرى است كه امكان اشتباه وتسامح در آن كاملاًقابل تصور است.

نوگرايان كه به شدت تحت تأثير تئورى داروين قرار گرفته بودند وردّ پاى اين نظريه در سر تا سر افكار وايده هاى آنان به خوبى نمودار بود باور ها واعتقادات ويژه اى درباره مسأله خد انسان ومنزلت او طبيعت وتكوين آن رابطه خداوند با طبيعت وغيره داشتند كه براى آشنايى بيشتر مرورى مختصر برآن افكار خواهيم داشت. در باور آنان:

* خداوند موجودى عالى وفراسوى عالم طبيعت تصور نمى گشت بلكه خداوند نيرويى است جارى وسارى در طبيعت وحلول نموده در آن.

* آفرينندگى پروردگار را نبايد امرى خارجى ومتفاوت از اشيا تصور نمود. بلكه اين آفرينندگى امرى درونى جارى ودر طول زمان كاملاً مستمر وهمراه با طبيعت وتطورآن است.

* انسان موجود لاهوتى ومحصول حلول الهى است.

* پيامبران معلمان جامعه بشرى هستند.

* كتب مقدس مكتوباتى بشرى وحاصل تجربه معنوى وتكامل يافته انسانهاى الهى است.19


3.اعتداليون:

در كنار سنت گرايان ونوگرايان جهت گيرى سوّمى نيز شكل گرفت كه باردّ نظريات افراطى وتفريطيِ دو جناح پيشين بر راهى ميانه ومعتدل تاكيد نمود. گرايش مزبور كه نخست از حوزه تفكّر پروتستانيزم نشأت گرفت از طرفى چون نوگرايان نظريه تكامل وتوابع علمى آن را پذيرا گشت; امّا هر گز به نتايج كلامى آن كه نوگرايان بر اساس معتقد خشك از تئورى مزبور بيرون مى كشيدند تن در نداد.

آنان نيز معتقد بودند كه كتاب مقدس مكتوبى بشرى است. امّا با اين تفاوت كه به نظر آنان اساساً كتب مقدس در دوره هايى پس از وفات پيامبران حاملِ آنه نگاشته وتدوين گشته است. بنابر اين:

(كتب مقدس وحى مستقيم نيست بلكه گواهى انسان بر بازتاب وحى در آئينه احوال وتجارب بشرى است)20

موٌسس تفكّر اعتدالى را فردريش شلاير ماخر فيلسوف ومتكلم آلمانى مى شناسند كه به اعتقاد او:

(مبانى ديانتنه تعاليم وحيانى است چنانكه در سنت گرايى مطرح است نه عقل معرفت آموز استچنانكه در الهيات طبيعى(عقلى) مطرح است… بلكه در انتباه دينى است كه با همه آنها فرق دارد ديانت موضوع تجربه زنده استنه عقايد رسمى مرده.)21

در تفكّر اعتدالى تجربه دينى محور قرار مى گيرد وبر صدر مى نشيند واعتقاد بر اين مى رود كه خداوند رابايد بادل شناخت ونه با استدلالات خشك عقلى. از اين روى اعتداليون به هيچ وجه در نتايج كلامى كه نوگرايان بر اساس عقل گرايى طبيعى از پذيرش تئورى داروين در باره موضوعاتى مانند خداوند انسان وطبيعت بيرون مى كشيدند با آنان هم عقيده وهم رأى نبودند.

واقعيت هم اين است در طول تاريخ هر گاه عقل ووحى وعلم ودين نتوانسته اند حرف يكديگر رابشنوند و در خصوصت ونفى يكديگر كوشيده اند اين دل بوده است كه سرانجام واسطه آشتى آن دو گرديده است وبا تعديل هر يكآتش حضومت راخاموش وبناى تسالم رابر پا داشته است وتفكّر اعتدالى در اين ميان نهايت بهره بردارى رانموده است.


سيّد جمال ومشكله علم ودين:

سيد جمال بدون ترديد عالم زمان خويش بود. زندگيش نوين ومنحصر به فرد بود. وى رابايد از بزرگترين احياگران انديشه دينى برشمرد. در سلسله مصلحان ونوانديشان كمتر مى توان همانندى برايش يافت. شخصيتهاى معاصر ومتأخر از وى چون عبده رشيد رضا واقبال وديگران همگى در زدودن خرافات وپالايش ناخالصيهاى دين وعرضه صحيح تعاليم دينى از او الهام وتأثير پذيرفته اند.

برخورد اين بزرگان بويژه سيّددربرابر فرآورده هاى دانش زمان خود وجايگاهى كه اين برخورد در مجموعه تفكّر اصلاحيِ آنان دارد مى تواند براى راه آموزان اين طريق راه گشا ومفيد باشد.

از آن جا كه سيد جمال الدين به معارف اسلامى آشنايى عميق داشت وعلم ودانش را مايه سربلندى وعزت وشكوه هر ملتى مى دانست وجهل رامايه انحطاط وعقب ماندگى نمى توانست نسبت به سياست ترغيب وتشويق جوامع دينى به سوى علم ودانش جديد بى تمايل وبى عقيده باشد. انديشه باز و اعتقاد صواب او به اين كه علم ودانش مرز جغرافيايى نمى شناسد واين گوهرگران ملك طلق ومنحصربه فرد هيچ صاحب فكر وانديشه اى نيست او را در اين جهت مصمّم ترمى ساخت به اعتقاد سيّد:

(علم است كه هر جا عظمت وشوكت خود را ظاهر مى سازد… پادشاه علم هر وقتى پايتخت خود را تغيير داده است وگاهى از شرق به غرب وگاهى از غرب به شرق رفته است… علماى ما در اين زمانعلم رابه دوقسم كرده اند: يكى رامى گويند علم مسلمانان يكى رامى گويند علم فرنگ. وازاين جهت منع مى كنند ديگران را از تعليم بعضى از علوم نافعه واين رانفهميده اند كه علم آن چيز شريفى است كه به هيچ طايفه اى نسبت داده نمى شود بلكه هر چه شناخته مى شود به علم شناخته مى شود وهر طايفه اى كه معروف مى گردد به علم معروف مى گردد.)22

اما او در زمانى مى زيست كه علم زدگى غربزدگى وتجدد گرايى افراطى سكه رايج زمانه بود وبسيارى از متفكرين اسلامى نيز از تراوشات اين گونه مسائل در امان نبودند.

سير سيد احمد خان هندى23شبلى شميل24طهطاوى25 را مى توان ازاين گروه شمرد.

سيّد اگر چه به علم فرا مى خواند وريشه عقب ماندگى مسلمانان را در آن مى ديد امّا از اتكاى مطلق برانديشه هاى تجربى غرببه دليل خطرانحراف وماديگرى برحذر مى داشت.

رساله نيچريه26كه ازمعروفترين نوشته هاى سيد به شمار مى آيد حركتى است عليه انديشه هاى ماديگرايانه و آنان كه به اين سمت وسو دعوت مى كردند مانند سرسيد احمد خان و…

لبه تيز رساله نيچريه متوجه انديشه ورانى است كه به اعتراف خود مادى مذهب بوده اند ويا به اين ويژگى آوازه يافته اند. اين كه متفكرانى چون: اپيكور مزدك روسو ولترداروين و… را وابسته به جهان بينى واحدى دانسته واختلافات وگونه گونى تفكر آنان راناديده انگاشته وياسه آيين: سوسياليسم ونهليسم وكمونيسم ر يكسان نقد كرده از اين ديدگاه ايشان نشأت مى گيرد كه همه اينه به عوامل طبيعى ومادى اهميت داده اند وگاه در برترى آنها بر عوامل معنوى وما بعد الطبيعه همد استانند. بله علم در آن دوره از تفكر بشر مى رفت كه ماهيتى زمينى بيابد ودر جوهره خويش از عنصر اثبات ماوراى طبيعت تهى گردد. حتى در تاريخچه زندگانى داروين مى خواينم كه وى رفته رفته به لاادرى گرى روى مى آورد گرچه با ماترياليستهاى قرن نوزدهم پيوند اخوت نمى بندد.27

سيّد در رساله نيچريه با استدلالات فلسفى به روياروى با احياء گران تفكر مادى ولاادرى گرى مى پردازد.وى نيچرسيم رامعادل طبيعت پرستى و دهرگرايى محض مى داند. در پاسخ معلمى از اهالى هندوستان مى نويسد:

(اى دوست عزيز! نيچر عبارت است از طبيعت وطريقه نيچريّه همان طريقه دهريّه است كه درقرن رابع وثالث قبل از ميلاد مسيح در يونانستانظهور نموده بودند. ومقصود اصلى اين طايفه نيچريه رفع اديان وتأسيس اباحت و اشتراك است در ميانه همه مردم.)28


سيد جمال وتفسير عملى:

مهمترين جايگاهى كه غله هاى مختلف كلامى مسيحيت بر سران به معارضه پرداختند تفسير كتاب مقدس بود. تطبيق محتواى آن با فراورده هاى دانش تجربى بشر ويا دامن بركشيدن از تراوشات ذهنى انسانى موضوع جدّيِ مباحث آنان راتشكيل مى داد.در حوزه تفكر اسلامى با وجود گسترش مراكز انديشه وتحقيق از آن جهت كه اصطكاك كمترى با دستاوردهاى دانش تجربى در غرب يافته است معارضه ويا آشتى باروند اين جريان كمتر نمود وجلوه گاهى يافته است. البته در دوره حاضر گفتگو درباره مباحث كلام جديد بويژه مهمترين محوران يعنى موضوع علم ودين رونق بسيار دارد. ليكن بر خورد پيشينيان با اين گونه جريانات را بايد از درون مباحث وانديشه هاى پراكنده آنان جستجو نمود. وشايد مناسب ترين موقعيتى كه بتوان جريان تفكّر آن بزرگان در اين مورد بخصوص راريشه يابى نمود مباحث وروش تفسيرى آنان مى باشد. بدين لحاظبه دنبال مباحث پيشين مبنى بر طرح مواضع سيد جمال ومعاصرين او در برابر روند علوم تجربى مناسب مى بينيم تاحدّى به تجلى وتبلور ديدگاههاى يادشده در روش ورويه تفسيريِ آنان نيز نظرى اجمالى بيفكينم.

سيدجمال از خود تفسيرى به جاى نگذاشته است تابتوان مستقيماً طرز تلقى او را در اين رهگذر از آن به دست آورد ليكن بزرگترين شاگردوى يعنى شيخ محمد عبده پايه گذار سبك نوينى در تفسير گشت كه پس از او بسيارى از شاگردان و يا معاصرين وى به پيروى از او ويا مستقل اين روش رادنبال نمودند. علاوه بر اين سر سيّد احمد خان هندى نيز داراى تفسير نوينى در قرآن به نام: (تفسير القرآن وهو الهدى والفرقان)است كه سيد جمال در طى يك مقاله انتقادات شديدى برآن نگاشته است كه در اين مختصر به تحقيق درباره اين مواضع وجهت گيريها مى پردازيم.

همان طور كه عنوان شد هر چه علوم تجربى پيشتر مى رفت عالمان وانديشمندان دينى نيز بيشتر وجدّى تر ضرورتِ اين مهم رادر مى يافتند كه بايد در تطبيق ويا تفكيك حوزه هاى علم ودين از يكديگر بكوشند. امّا اگر جهان وعالم هستى واحداست ومعرفت انسانى ومعرفت الهى هر دو درباره يك موضوع واحد( انسان ـ طبيعت ـ هستى ـ خدا…)سخنى مى گويند.پس بايد در تطبيق گفته هاى قطعيِ آنها با يكديگر كوشيد. بدين ترتيبسبك تفسيرى نوينى متولد گشت كه به تناسب برآن نام (تفسير علمى)نهادند ودر تعريف آن چنين گفتند:

(تفسير علمى تفسيرى است كه مفسّر مى كوشد تا عبارات قرآن را در روشنايى فرآورده هاى علمى فهم كند وبدين طريق از اسرار اعجاز قرآن پرده بردارى پرده بردارى نمايد.)29

تفسير علمى بدين معنى يعنى تبيين پاره اى از آيات قرآنى با تكيه بر شواهد علم وتجربى البته پيش از آن زمان نيز در ميان متقدمين از مفسّرين طرفدارانى چند از جمله: ابو حامد غزالى فخرالدين رازى سيوطى وديگران داشته است.30

واين نشان از ارتكاز مشكله علم ودين در ذهن آنان به گونه اى مجمل وبسيط دارد. امّا ظهور وگسترش تفسير علمى از قرن نوزدهم ميلادى(ق 13 هجرى قمرى ـ دوره سيد جمال) بدين سو حكايت از گسترش بستر وزمينه هاى نياز نسبت بدين روش دارد. در اين ميان علم زدگانى چون سرسيد احمد خان كه سخت معتقد به انطباق وحى با فرآورده اى دانش تجربى بودند در انطباق اين دو با يكديگر به طور معمول علم رامتبوع ووحى راتابع قرار مى دادند ودر رفع تعارض اين دو همواره حكم به سود علم صادر مى نمودند.

سيّد احمد خان در تفسير قرآن روش هيچ يك از مفسّرين پيش از خود رانمى پسندد وبر آنان خرده هاى فراوانى مى گيرد ودرانتهبراساس روش وسبك نوين خويش معتقد مى گردد كه قرآن وتعاليم آن هيچ مغايرتى با تجارب علمى بشر ندارد:

(… من در أيامى كه براى بيدارى مسلمانان مجاهدت مى كردم وبه بسط ونشر علوم جديده مى پرداختمقهراً بدين خيال افتادم كه ببينم آيا حقيقت اين علوم همان طور كه مى گويند مخالف باديانت اسلام وقرآن است؟ بالاخره(براى اين كه تحقيقاً به اين نكته راه يافته باشم) مدتها صرف وقت كرده كتب تفاسير را تا آن جايى كه مقدورم بود بررسى كرده واز مطالب آنها آگاه شدم وحقيقت اين است كه من در پايان امر به استثناى يك رشته مطالبى كه مربوط به علم ادب است چيزى در اين كتب نيافتم… من درآخر به مطالعه وبررسى خود قرآن مجيد پرداختم مدتى در اطرافِ آن بناى غور وخوض را گذاشتم وگفتم كه:(به مفاد آفتاب آمد دليل آفتاب )بايد از خود قرآن فهميد كه نظامات آن روى چه اصولى قرار گرفته است تا بعد از چندى به توفيقات الهى پى به اين نكته برده وتحقيقاً دانستم كه اسلام مطابق اصول مستخرجه از قرآن هيچ نوع مخالفتى با هيچ يك از رشته هاى علوم جديد ندارد واينكه براستى مى گويم كه: من شاگرد دبستان قرآن عظيمم)31 انديشه هاى گوناگونه وىدرباره موضوعات مختلفى چون:مسأله (حقيقت وحى)(نبوت) (حقيقت ملائكه وفرشتگان) (حقيقت جهنم وبهشت) (نسخ قرآن )(مع

جزات وكرامات اوليا وپيامبران)وغيره همگى حكايت از نوعى تمسّك به عقلانيت مطلق وعلم زدگى در تفسير وتبيين حقايق دينى دارد. نمونه هايى از اين است رامطالعه مى كنيم:


وحى:

(به اعتقاد وى هيچ واسطه اى ميان خدا و پيامبر نيست. پيامبر وحى رامستقيماً از خدامى گيرد. جبرئيل در حقيقت معرّف نمادين قوه پيامبرى است.(دل او آينه اى است كه اشراقات الهى راباز مى تاباند. دل اوست كه پيامش رابه خدا مى برد وسپس با پيام الهى باز مى گردد.

او موجودى است كه كلام الهى از او صادر مى شود. گوشى است كه سخن بى لفظ وبى آواى خدا را مى شنود چنانكه گويى ديگرى با او سخن مى گويد. خود را با چشم جسمانى خود مى بيند چنانكه گويى ديگرى در برابر او ايستاده است)32


فرشته:

(او معتقداست كه كلمه ٌ(فرشته) نماينده قدرت نامتناهى خدا وامكانيات اشياء است. جمود كوهها ومَيعَان آب وقابليت رشد گياه ونيروى جذب ودفع الكتروسيته وخلاصه همه نيروهايى كه در اشياء مختلف جهان هستى متجلّى است با كلمه فرشته نمايش داده است.)33


معجزه:

او معجزه راچون تخطّى از قوانين طبيعت است نمى پذيرد:

(قانون طبيعتوعده عملى خداست به اين كه فلان چيز چنين واقع خواهد شد. واگر ما بگوييم كه آن چيز ممكن است بر خلاف وعده الهى واقع شود به منزله آن است كه او را متهّم كنيم كه بر خلاف وعده خود عمل مى كند. واين غير قابل تصور است.)

مى افزايد:

(من امكان پذير بودن معجزه رابه اين دليل انكار نمى كنم كه بر خلاف عقل است بلكه به اين دليل آن را انكار مى كنم كه قرآن وقوع حوادث واتفاقاتى راكه بر خلاف قوانين طبيعت اند وجريان معهود امور رانقض مى كنندتأييد نمى كند.)34


نبوت:

(قوه پيامبرى در همه كسبدون استثناء وجود دارد منتهى درجات آن در اشخاص مختلف فرق مى كند. وحى خدبه روى همه كس باز است. پنهانيهاى عميق دل آدمى همواره پذيراى نداى روحانى است.)35

در برابر انديشه هاى مذكور وديگر آراى سيد احمد خان بسيارى از بزرگان جهان اسلام موضع گرفتند. سيّد جمال كه در بعُد فرهنگى مبارزه با عقلانيت وتجدد گرايى وتجربه گراييِ افراطى رامحور مساعيِ خويش قرار داده بود با اين گونه تو جيهات وتفاسير به شدت به مبارزه بر خاست. به اعتقاد او اين گونه تأويلات ريشه در حس گرايى و تجربه گرايى غربى دارد كه دامنبرخى علم زدگان مسلمان امّا فريفته غرب رانيز آلوده ساخته است.

سيّد جمال در تفسير مفسر كه در بردارنده نقد وبررسى آراى تفسيرى سيّد احمد خان است مى نويسد:

(… در اين عالم بحث وتفتيش از افكار مسلمانان شنيدم كه: شخصى از ايشان در حالت كِبرسن وكثرت تجربيات سياحت ممالك فرنگ رانموده وپس از كدّ وجَهت به جهت اصلاح مسلمانان تفسيرى بر قرآن نوشته است. به خود گفتم: اينك همانكه مى خواستى وچنانچه عادت سامعين امور جديده است خيال خود را رد جولان آورده تصورات گونه گونه در حق آن مفسّر وآن تفسير نمودم وگمان كردم كه اين مفسّر بعد از همه اين تفاسير كثيره اى كه محمد ثين وفقها ومتكلمين وحكماو صوفيه وادبا و نحويين وزنادقه چون اين راوندى وامثال آن نوشته البته دادِ سخنى را داده است وكشف حقيقت رانموده به نكته مقصود رسيده باشد… چون تفسير به نظر گذشت ديدم كه به هيچ وجه اين مفسّر از اين امور كلمه اى سخن در نياورده است… فقط در ابتداى تفسير خود چند سخنان در معنى سوره وآيه وحروف مقطعه اوايل سور رانده است وپس از آن همت خود را براين گماشته است كه هر آيه اى كه درآن ذكرى از ملك ويا جن ويا روح الامين ويا وحى ويا خبت ويا نار ويا معجزه اى از معجزات انبياء عليهم السلام مى رود آن آيه را از ظاهر خود برآورده به تأويلات بارده زنديقهاى قرون سابقه مسلمانان تأويل نمايد)36

بارى سيد جمال وسرسيد احمد خان سمبل دونوع تفكّر وبينش كاملاً متفاوت در محدوده مسائل پيچيده علم و دين به شمار مى آيند كه پس از خود هر يك پيروان ورهروان فراوانى يافته اند.

سيد احمد خان سمبل تجدد گرايى وعقلانيت گراييِ افراطى وديگرى شايد بتوان گفت: يك تجددگراى معتدل كه از يك طرف بر عنصر پويا در بطن تعاليم دينى تأكيد مى ورزد واز طرف ديگر در پاسدارى ازحريم سنت وخلوص دينى مى كوشد و هيچ گاه حاضر نيست آنچه راكه به عنوان مايه هاى سنتى وشالوده هاى اساسى مكتب مى شناسد در پاى تجددگرايى وپويايى قربانى نمايد.

جالب اين است كه پس از سيدجمالبزرگترين شاگردوىيعنىشيخ محمد عبده گام در راه تفسير علمى مى گذارد. اگر چه روش او بسيار معتدل تر ومتفاوت تر از روش سرسيد احمد خان مى باشد ليك آثار پيروى از عقلانيت در افكار وانديشه هاى عبده نيز بسيار هويد است. لذا عبده اگر چه در الا زهر يعنى كانون تفكّر اهل سنت درس مى گويدامّا به لحاظ تفكّر كلامى بيشتر اعتزالى وشيعه مسلك نمى نمود و به عقل ومبادى عقليه ارجى تمام مى نهاد. در گشودن در هاى اجتهاد اجتهادى بليغ داشت وچند فتواى معروف وى پيرامون مسأله بهره بانكىحلّيت زباعِ اهل كتاب وپوشيدن لباستهاى غير سنتى وغيره همگى نشانگر بينش گسترده وتسامحى او در برخورد با مسائل فقهى ودينى محسوب مى گردد.37

البته او بر خلاف سيد احمد خان كه در تفسير قرآن هرگز از احاديث استفاده نمى كردهم از دلايل قطعى و دستاورد هاى عقلى وعلمى استفاده مى كرد وهم از احاديث صحيح ومعتبر. ودر همين حال مى كوشيد ميان مسايل دينى وعلمى طريق جمعى بجويد وبه قول استاد احمد امين:

(هوفى تفسيره يحاول التوفيق بين الاسلام ونظريات المدينه الحديثة ويتبع طرقاً من التأمل للتوفيق بين الدين ونظريات العلم.)38

در تفسيرشبين اسلام ونظريات اجتماعى جديد وفق مى داد. و در كشف راههايى كه به توفيق بين علم و دين بينجامد كوشا بود.

پس از عبده شاگردوىمحمدرشيد رض روش تفسيرى استاد را گام به گام در تفسير المنار دنبال كرد و در واقع بخش عظيمى از تفسير المنارتقريرات عبده مى باشد كه شاگردوى پس از تقرير از نظر استاد گذرانده و سپس به چاپ رسانده است. پس از رشيدرضا نيز شيخ طنطاوى جوهرى در تفسير معروف(الجواهر فى تفسيرالقرآن ) دنبال كننده تفسير علمى قرآن است ودر اين روش راه مبالغه راپيموده است چنانكه به اعتقاد بسيارى تفسير مزبور از جمله افراطى ترين تفاسيرى است كه در جستجوى تطبيق معارف قرآنبا اطلاعات وفرآورده هاى دانش تجربى مى باشد. حتى تفسير عبده ورشيد رضا در برابر آنبه عنوان تفاسيرى معتدل به شمار مى آيند.

كثرت مطالب علمى در اين تفسير به حدّى است كه محققين تفسير او ربيشتر دائرة المعارفى دانند تا تفسير. به قول استاد محمد حين ذهبى يكى از محققين نامى در علوم قرآنى:

(فيه كلُّ شيٌٍ الا التفسير)39

تفسير علمى البته با نام اين بزرگان خاتمه نمى يابد وبسيارى ديگر چه در مصر وچه در كشورهاى ديگر چون: ايران ولبنان بدين روشبه صورت افراطى ويا معتدلِ آن روى آورده وخود را ناگزير از رويا روى گرداندنِ قرآن با مسائل علوم جديد مى ديدند واين فرآيند عملى حقيقت مسلّمى را به خوبى نمايان مى سازد:

ييك انديشمند ومتفكر دينىهرگز نمى تواند آنچه را كه از دانش تجربى وبشرى بر او وارد گرديده است با آنچه از كانون تعاليم دينى يعنى وحى ودريافت داشته است در تنافى وتغاير ببيند وخواه وناخواه به تلايم اين دو خواهد پرداخت ودر اين مسيريا از اين خواهد كاست ويا از آن. آنان كه در طريق علم وتجددگرايى دل باخته ترند خواه ناخواه تأويل شريعت رادر پيش خواهند نهاد وتعاليم وحى رايكسره به قلم موى علم وعقلانيت رنگ آميزى خواهند نمود وآنان كه به حريم ثبات وخلوص دينى سرسپرده ترند حتى در مقابل موٌيد ترين نظريه هاى علمى نيز سخت مقاومت خواهند نمود شايد كه كوس رسوايى آن نظريه روزى به صدا در آيد.


نتيجه گيرى وختام:

كاروان علم همچنان پرشتاب در حركت است ودانش تجربى با عرضه تئوريهاى فيزيكى گاليله ونيوتن در قرن هفدهم ويا تئورى زيست شناسانه داروين وتئورى اتمى دالتون در قرن هيجدهم به پايان نرسيده است وهر روز فرآورده هاى تازه ترى رابر بازار انديشه بشر عرضه مى دارد. پس از قرن نوزدهم واقعيتهاى بسيارى در زمينه هاى مختلف دانش بشرى توسط انديشمندان رشته هاى گوناگونه كشف ويا تدوين گشته است كه هر يك به سهم خويش در بلوغ فكريِ نوع بشر موٌثر بوده اند. ظهور هندسه هاى نا اقليدس در عرصه رياضيات وگسترش بسيار وسيع وعميق رياضيات جديد به ويژه منطق رياضى ظهور تئوريهاى بسيار پيچيده اى چون تئورى كوانتوم و نسبت در فيزيك وحقايقى كه در قلمرو درون اتمى ودرون هسته اى(ذرات بنيادى) از يك سو و در قلمرو فرا اتمى وفراكهكشانى از ديگر سو توسط انديشه و ران رشته فيزيك ونجوم كشف وضبط گشته است وهمينطور پيشرفت دانش زيست شناسى در عرصه هاى مختلف بويژه در قلمرو مباحث پيچيده ژنتيك وبازگستردگى وبالندگى ديگر دانشهاى تجربى ورشته هاى علوم انسانى همگى وهمگى دست به دست هم داده ودر عصر عظيم انفور ماتيك واطلاعات طوفان عظيمى از دانسته ها

وفرضيات در سرزمين پرتلاطم انديشه ها به وجود آورده است.

دانشها واطلاعات مزبور كه هر يك فرصتهاى بلندى جهت تفحص مى طلبد بالطبع مشكلات جديدترى نيز براى انديشه وران مذهبى به وجود آورده ويا خواهند آورد. البته براى كسانى كه در قلمرو دانش تجربى هيچ گونه سياحتى نكرده باشند چنين ادعايى به طور مسلّم صورتى جدّى ومحسوس نمى يابد كه اين خود يكى از مشكلات ونقاط ضعفِ بسيار جدّى در حوزه تفكّر دينيِ ما محصوب مى گردد. شك نيست كه برخى از انديشه وران مذهبى به لحاظ تفكرِ علمىتجربى در فضاى دو قرن پيش ويا حتى پيشتر زيست مى نمايند ومشكلات فكريِ آنان نيز از حدود مشكلاتِ آن زمان فراتر نرفته است حال آن كه اگر كسى كمترين اطلاعى از پيشرفت هاى دانش تجربى از يك قرن پيش تاكنون داشته باشد خواه ناخواه پرسشها ومسكلات فكريِ گوناگون وپيچيده اى پيش روى خود خواهد يافت كه يافتن راه حل براى هر يك از آنه نيازمند تلاش وسعيِ جمعيِ تعداد فراوانى انسانهاى محقق و سخت كوش مى باشد.

بارى موضوع (علم ودين) همچنان موضوعى زنده وقابل تأمل وحتى پيچيده تر از گذشته مى نمايد و رسالت حوزه وحوزويان در اين رابطه بسيار جدّى تر وعظيم تر كه بايستى در اداى اين فريضه تدابيرِشايسته ترى نيز اتخاد نمود. جالب توجه است بدانيم كه پيش از م حوزه تفكر كلاميِ مسيحيت به اين مهم توجه افزونترى مبذول داشته ودر طريق بر آوردنِ آن به تربيت كار آزمودگانى همت گمارده كه علاوه بر آموزشى تعاليم كتاب مقدس ازدانش تخصصّى در زمينه هاى مختلف علوم بويژه رياضيات فيزيك شيمى بيولوژى( زيست شناسى) فلسفه غيره بهره مند باشند وشايد بتوان ادعا نمود كه يك از رمزهاى پايدارى وحيات كليساپس از دوره سياه قرون وسطى ويكى از اساسى ترين عوامل دربالا بردن توان اربابان مسيحيت در پالايش تعاليمِ دينى وعرضه مطلوبتران بر متدينان مسيحى همين تدبير ويژه مى باشد. وامروز مى بينيم كه كليس پس از دوره رنسانس كه پيش بينى مى شد مسيحيت دوباره به گوشه انزواى رهبانيت فرو غلتد هنوز نفسهايى در سينه وحرفهايى براى گفتن دارد.

مسلماً اختصاص بخشى از امكانات مادى ومعنوى حوزه دوشادوش ساير مسوٌوليتهاى آن در راستاى تربيت انديشه ورانى كه علاوه بر آموزه هاى دينى برخوردار از دانش تجربى باشند بخشى از اين مسوٌوليت را خواهد پوشاند وتوانايى حوزويان را در برآوردن پارادوكس هاى علم ودين وگسترش مبانى مترقيِ دينبالا خواهد برد همان گونه كه درصَدرو اواسط دوره اعتلاى اسلامى انفكاكى ميان اين دوجهت مشاهده نمى گردد وبسيارى از عالمان دينى علاوه بر معارف دينى درپاره اى از علوم جديده نيز متبحّر وحتى صاحب نظر محسوب مى گشتند ودر دوره هاى اخير نيز نمونه هاى انگشت شمارى از اين دست به چشم مى خورد.

امّا مسوٌوليت در همين جا خاتمه نمى يابد. يكى از اساسى ترين مسوٌوليتهاى كه روشنفكران دينى در حل مشكل علم ودين برعهده دارندنقش آنان در ارتباط با تفكر وفرهنگ عمومى جامعه مسلمان مى باشد. بايد به توده مردم آموخت كه در مسائل خداشناسى از جنبه مثبت معلومات خويش نظر افكنند ونه از جنبه منفى آن.يعنى خداوند وقدرت وعظمت او را در پستوى مجهولات خويش جستجو ننمايند بلكه او را همان طور كه آموزه هاى مكررّ قرآن بدان مى خواند در آثار محسوس ملموس ودر آنچه كه بر آن احاطه علمى دارند جستجو كنند. بدين ترتيب نه خداى را در موضع طبيعت وعلل طبيعى خواهند نشاند ونه طبيعت وعلل طبيعى را جايگزين خدا خواهند يافت وبدين گونه با گسترده ترشدن مرزهاى دانش بشرى هرگزاحساس تنگى وضيق بر فضاى تفكّر دينى نخواهند كرد.

اين نوع القاى فكرى وفرهنگى در توده مردم ثمرات وفوايد فراوانى به دنبال خواهد داشت كه علاقمند شدن به علم وتجربه گرايى در شكل اعتدالى آن كه نياز عمومى هر جامعه روبه رشد است همين طور جستجو وتلاش براى يافتن راههاى طبيعى در عالم طبيعت يعنى طبيعى زيستن در عالم طبيعت زدودن زنگارهاى خرافه واوهام از تعاليم اصيل دينى ونهايتاً منافى نديدن پيشرفتهاى سرسام آور علمى باروحيه تدين وديندارى ازاين جمله است.به عنوان حسن ختام اين نوشت نمونه اى از مواضع هوشيارانه استاد شهيد مطهرى در تعوله علم ودين راكه به خوبى ترسيم كننده برخورد مناسب وسازنده در اين ارتباط مى باشد مى كنيم:

از زمانى كه كوچكترين واحدِ در بردارنده راز حيات يعنى مولكول D.N.A توسط زيست شناسان كشف گرديد يكى ازتلاشهاى ديرينه آنان در باز آفرينيِ كوچكترين واحد حياتى واز آن رهگذر پديد آوردن موجودى حياتمند شكل گرفت. پرسش اساسى اين است: آيا براستى امكان دست يابى انسان به چنين امرى (ايجاد حيات)وجود دارد؟آيا زمانى خواهد رسيد كه انسان قادر به انجام چنين امرى گردد؟ ودر اين صورت آيا اين مسأله با قدرت مطلق ومنحصر بود الهى در آفرينش موجودات حياتمند منافاتى نخواهد داشت؟

استاد مطهرى در كتاب مقالات فلسفى بحثى راتحت عنوان(قرآن وحيات) در پاسخ به پرسشهاى مزبورطرح مى نمايد. در نوشته مذكور به تشريح مواضع ديندارنبويژه برخى دانشمندان مذهبى در طرح مسأله منشأحيات مى پردازند. به اعتقاد اين دانشمنداندانش ِانسان هر قدر نيز كه به پيشرت وتوسعه دست يابد هرگز قادر نخواهد بود كه يك سلول زنده وداراى حيات بيافريند ومسأله حيات تنها در دست پروردگار است و ناتوانى انسان در آفرينش موجودى حياتمند خود مبيّن وجود موجودى برتر در خلق وآفرينش حيات است. به اعتقاد استاد استدلال دانشمندان مزبور از آن رو كه متكّى بر جنبه منفى معلومات آنان است وبيشتر خداوندرا در زواياى مجهول هستى مى جويندقابل خدشه وانكار است. در اثبات وجود خداوند هرگز نياز به استدلالاتى از اين دست هر چند از طرف بزرگرين دانشمندان علوم تجربى امانا آگاه از منطق قويم دينى نيست.

ايشان سپس به تشريح ديدگاه قرآن نسبت به مسأله حيات مى پردازند وبا توجه به ديدگاه فلسفيِ خويش نسبت به نظام طولى دستگاه آفرينش به تبيين اين موضوع مى پردازند كه بشر حتى اگر روزى به ايجاد و خلق سلول زنده وتكثير آن ودر نتيجه آفرينش يك موجود حيا تمند توفيق يابداين مطلب هرگزباقدرت انحصارى ومبدئيت مطلق الهى در ايجاد حيات در عالم هستى منافاتى ندارد. به تعبير خود ايشان:

(بشر اگر روزى چنين توفيقى حاصل كند از نظر كشف علمى كار مهمى كرده ولى از نظر دخالت در ايجاد حيات همانقدر دخالت دارد كه پدر ومادر از طريق تناسل در ايجاد حيات فرزند دخالت دارند و يا كشاورز در ايجاد حيات دانه هاى گندم دخالت دارد.)40

استدلال وتبيين مذكور كه موٌيَّد به شواهد صريح وروشنى ازمنطق قويم قرآن مى باشد به وضوح برجنبه مثبت معلومات بشر تكيه دارد واز اين روى در قبض وبسط تئوريها وپيشرفتهاى علمى نه تنها دچار نوسانِ اعتقادى واعتبارى نخواهد گشت بلكه در جهت اتقان واعتبار خويش وام دارِ فرآورده هاى جديد علوم تجربى نيز خواهد بود.

ديدگاهى كه هميشه مجهولات رابه خداوند نسبت مى دهد همواره در اضطراب وهراس از تبديل آن مجهولات به معلومات است زيرا با فرو ريختن ديوار مجهولات بناى موهوم خداشناسيِ او نيز ويران مى گردد. ليك آنان كه بناى معرفت دينى رابر بستر معلومات ودانسته ها استوار مى سازند هرگز با تنشهاى علمى دستخوش تزلزل واضطراب نخواهند گشت.



--------------------------------------------------------------------------------
1.(مقالات فلسفى)استاد مطهرى ج 1/50حكمت.

2.(فلسفه عمومى يا مابعد الطبيعة) پل فولكيه ترجمه:يحيى مهدوى/154ـ152 دانشگاه تهران.

3.(همان مدرك);(پوزيتيوسيم منطقى) بهاء الدين خرمشاهى علمى وفرهنگى.

4.(اصول فلسفه وروش رئاليسم) استاد مطهرىج 5/112 ـ 113انتشارات صدرا.

5.(احياى فكر دينى در اسلام) علاّمه اقبال ترجمه احمد آرام /21 رسالت قلم.

6.(سير حكمت در اروپا) محمد على فروغى/114 انتشارات زوّار.

7.(علم وايمان) دكتر سروش/31 نشر مطهرى.

8. Instrumentalism.

9. P-DUHEME.

10.ابزار انگارى در علم در قرن اخير بويژه در قلمرو دانش فيزيك شكل نوينى يافته است. براى تفصيل بيشتر ر.ك:(ديدگاه هاى فلسفيِ فيزيكدانان معاصر) نوشته دكتر مهدى گلشنى.

11.(علم ودين) ايان باربور ترجمه بهاء الدين خرمشاهى/35 مركز نشر دانشگاهى.

12. W.T.stace. نويسنده وفيلسوف بزرگ انگليسى(م.1886)

13.مجله(نامه ٌفرهنگ) مقاله الگوهاى دينى ومعرفت علمى سال دوّم ـ شماره 8/48.

14.(علم ودين) فصل پنجم.

15. (كليات فلسفه) ريچاره پاپكين وآوروم استرول/ترجمه دكتر سيد جمال الدين مجتبوى/416ـ418 حكمت; (علم ودين)فصل نهم.

16.(تاريخ علم كمبريج)كالين ا.رنانترجمه حسن افشار/584نشر مركز.

17.(كتاب مقدس)سفر پيدايش/2.انجمن كتاب مقدسايران.

18.(علم ودين)/120.

19.(همان مدرك)/126ـ129.

20.(همان مدرك)/131.

21.(همان مدرك).

22.(مقالات جماليه)/90 96.

23.براى آشنايى كامل با شخصيت وافكار سرسيد احمد خان ر.ك:مجلّه (تاريخ وفرهنگ معاصر) شماره1و2.

24.شبلى شميل(1269ـ1335/1850ـ1917) اهل شام واز نخستين فارغ التحصيلان كالج پروتستان سورى(دانشگاه آمريكايى بيروت) مى باشد. پس از پايان تحصيلات به پاريس رفت ودرس پزشكى خواند ودر سال1909 به مصر آمد وتاپايان عمر در آن كشور ماند.

(سيرى در انديشه سياسى عرب) دكتر حميد عنايت انتشارات امير كبير.

25.طهطاوى از جمله انديشمندان مصرى است كه معتقد به تقليد از غرب بود. از جمله محصلان مصرى بود كه براى ادامه تحصيل به فرانسه رفت و تحت تأثير افكار دوره روشنگرى اروپا قرار گرفت ودر باز گشت. (همان مدرك)/27ـ38.

26. Naturalism اصالت طبيعت در فلسفه عمومى عبارت است از قول به اين كه تمام هستى در طبيعت خلاصه مى شود و جز طبيعت چيزى وجود ندارد. مقصود ازطبيعت واقعيتى است كه مركّب از اجزاى مادى مرتبط با يكديگر است به ترتيبى كه آن رادر عالم حس وتجربه مشاهده مى كنيم. معنى اين سخن اين است كه نظريه اصالت طبيعت تمام پديدارهاى هستى را از طريق (فرهنگ فلسفى) دكتر جميل صليب ترجمه منوچر صانعى دره بيدى حكمت.

27.(تاريخ علم كمبريج)/586.

28.(رساله نيچريه)

29.(التفسير العلمى للقرآن فى الميزان) احمد عمر ابوحجر/66.

30.(التفسير والمفسّرون ) الدكتور محمد الذهبىج2/471ـ474 احياء التراث العربى.

31.(تفسير القرآن وهو الهدى والفرقان) سرسيد احمد خان هندى ترجمه سيد محمد تقى فخرداعى گيلانى ج1/مقدمه انتشارات علمى.

32.(تاريخ فلسفه در اسلام) ميان محمد شريف تهيه وگرد آورى ترجمه فارسى زير نظر نصراللّه پور جوادىج4/207 مركز نشر دانشگاهى.

32.(همان مدرك)/21

34.(همان مدرك)/209.

35.(همان مدرك)/207.

36.(سيد جمال الدين وانديشه هاى او) مرتضى چهاردهى/343ـ 345 كتابهاى پرستو.

37.(تاريخ فلسفه در اسلام) به كوشش محمد شريف ج4/105مركز نشر دانشگاه تهران.

38.(زعماء الاصلاح فى العصر الحديث) احمد امين /330 دارلكتاب العربىبيروت.

39.(التفسير والمفسّرون )ج2/517.

40(مقالا ـ فلسفى) استاد مطهرى ج1/55حكمت.
شرح حال و سالشمار زندگانى سيد جمال الدين‏
5
سيد جمال الدين حسينى اسدآبادى از شخصيتهاى ممتاز و روشنگرى است كه در پايان قرن سيزدهم و آغاز قرن چهاردهم هجرى در دنياى اسلام و از حوزه تشيع ظهور كرد . او مسلمانان و ملل شرق را به بيدارى و قيام دعوت مى‏نمود . در راه استراتژى كلى كه خود بر محور سه اصل: . 1 بيدارى شرق . 2 بازگشت به اسلام . 3 وحدت مسلمانان ترسيم كرده بود تلاش خستگى ناپذيرى را آغاز نمود و براى رسيدن به اين اهداف سفرهاى متعددى به كشورهاى سه قاره مهم جهان: آسيا آفريقا و اروپا نمود و با تدريس سخنرانى نگراش مقاله ونشر روزنامه و مجله و تربيت شاگردان آگاه و شجاع به موفقيتهاى دست يافت .

هر كس كه در زندگانى و فعاليتهاى وسيع و گسترده سيد جمال اندك تأملى كند به نقش وى در بيدارى مشرق زمين اذعان خواهد كرد و از خود خواهد پرسيد: اگر تلاشهاى آگاهى بخش سيد جمال نبود امروز ملل شرق و دنياى اسلام در چه وضعيتى به سر مى بردند؟ آيا همين گونه بود كه الان هست؟ يا تا مدتهاى بيشترى مردم مصر ايران هند و ... تحت سلطه بيگانگان بودند؟ آنچه مسلم است تمام نهضتهاى اصلاحى صد ساله اخير در شرق و دنياى اسلام از مكتب سيد جمال الهام گرفته و به گونه‏اى مرهون تلاشهاى وى مى باشد .

سيد جمال الدين براى آزادى مردم تلاش مى كرد و آنان را به مصالحشان مى آگاهاند . به قيام و رهايى از قيد و بند استعمار فرا مى خواندشان . در صدد اصلاح وضع جوامع اسلامى و رساندن آنان به كمال و تمدن و پيشرفت بود . او باحكام و پادشاهان نيز در ارتباط بود و در هدايت وراهنمايى آنان مى كوشيد . سيد جمال معتقد به تشكيل توده‏ها بود و در راستاى اين مهم انجمن وطنى را در مصر و جمعيت « عروْ » را در هند بنيان نهاد .

او مرد بارزه و جهاد بود . راههاى گوناگون مبارزه را آزمود و تلخيها و سختيهاى آن را تحمل كرد تا ملتها را از بدبختى و ذلت نجات دهد . جواهر لعل نهر و نخست وزير مصلح هند سيد جمال الدين را بزرگترنى اصلاح طلب قرن نوزدهم در مصرى مى دانست كه نه تنها اين پيشواى مذهبى در مصر كه در تمام كشورهاى غربى و اسلامى اثر مى گذاشت .(1)

و اقبال لاهورى او را مردى داراى بصيرت عميق در تاريخ انديشه و حيات اسلامى مى داند كه مى خواست بدون اين كه ارتباط خود را با گذشته مسلمانان قطع‏كند از نو در احياى تفكر دينى بينديشد و آن را مطرح نمايد .(2)

و جرجى زيدان از آگاهى وى نسبت به اخلاق امتها و دگرگونى حكومتها و تدبير در مسائل سياسى در زمانها و مكانهاى مختلف مى گويد . همچنين او ار كسى مى داند كه از بلاغت و توان استدلال زيادى برخوردار بوده است .(3)

و استاد عبد الرحيم غنيمه وى را استاد بزرگوار و مصلح عالى مقدار جهان اسلام مى داند . بر اين باور است كه وى زمينه و بهبود كيفى دانشگاه الازهر را فراهم ساخت .

و ميان محمد شريف سيد جمال الدين را رهبر پيشگام بيدارى اسلام و بزرگترين متفكر شرق و سده سيزدهم / نوزدهم مى داند:

« او مردى متفكر و در عين حال مرد عمل بود . هوشى تند و دلى قوى داشت . مواهب عقلانى نادر وصفات اخلاقى والاى او به شخصيت او جاذبه‏اى داده بود كه خاص همه رهبران بزرگ است و همين موجب گرديد كه پيروان زيادى دور او گرد آيند . وى براى جهان اسلام شخصيتى جامع الاطراف بود؛ يعنى در يك زمان هم متفكرى بزرگ هم مصلحى دينى و هم رهبرى سياسى بود . او در ميان معاصرانش نويسنده‏اى استثنايى سخنورى جذاب و فصيح و مناظرى برخوردار از قدرت اقناعى عظيم بود . »(4)

و با يارد داج سيد جمال را مؤثر در تحول دانشگاه الازهر دانسته و در معرفى وى مى نويسد:

« جمال الدين يك انقلابى سياسى و فكرى بود . او مى خواست شاهد آزادى اسلام از قيد امپرياليسم اروپايى باشد و بيدارى امت اسلام را از خواب گران قرون وسطايى و اتحاد مسلمانان را تحت لواى يك خليفه ببيند . »(5)

ارنست رنان او را همچون ابن رشد و بو على سينا مى دانست .(6)

نويسندگان تاريخ مشروطيت ايران وى را اساس اين انديشه و مانند ادوار براون (7) در آغاز تاريخ مشروطيت به شرح زندگانى وى مى پردازند .

اينك قبل از ورود به بحث نكاتى را يادآورى مى كنيم:

. 1 اختلاف درباره مليت و مذهب سيد جمال الدين سابقه ديرينه دارد و مشخص شدن هر يك به تعيين ديگرى كمك مى كند . گر چه امروز با اسنادى كه از وى به جاى مانده قضاوت در اين باره مشكل نيست ولى قبل از ورود به مطلب لازم است به اختصار به مذهب و زادگاه وى اشاره شود با اين كه مى دانيم: سيد جمال سعى مى كرد از اين قبيل مباحث بپرهيزد و خود را متعلق به جهان اسلام بداند .


الف: مليت سيد جمال الدين‏

با توجه به اسنادى كه از سيد جمال به جاى مانده و مكاتباتى كه با اقوام خود در اسد آباد داشته است و كتابهايى كه ميرزا لطف الله و فرزند وى صفات الله جمالى درباره سيد جمال نوشته‏اند مشخص مى كند كه مليت سيّد ايرانى و زادگاه وى اسد آباد همدان است . بنا به اسنادى كه صفات الله جمالى ارائه داده اجداد سيّد از سال 862 در اسد آباد همدان بوده‏اند .(8) بنابراين عبارتى را كه در صفحه اول كتاب: « الحاوى للمسائل النفائس » درباره مليت سيد جمال آمده بايد توجيه كرد .

عبارت اين است:

« من سكنْ كابل من اهالى الافغان - السيد جمال الدين من سادات كنر »(9)

اين نوشته امكان دارد از آن سيد نباشد و ديگران نوشته باشند . زيرا سيد جمال الدين در سفر دوم خود به افغانستان كه به وزارت مى رسد لقب « استنبولى » را بر مى گزيند كه نشان مى دهد اصالتاً افغانى نيست . زمانى كه به مصر و عثمانى مى رود او را افغانى خطاب مى كنند؛ چرا كه از افغانستان آمده و مدتى در آن جا بوده است .

وقتى كه به مصر مى رود و به مدت هشت سال در آن جا ماندگار مى شود شاگردان و علاقه‏مندان به وى سعى مى كنند به هويت او پى ببرند امّا سيد جمال الدين صلاح نمى‏دانسته است كه هوست ايرانى و شيعى اش در محيطى كه مركز حوزه و آموزش اهل تسنن بوده آشكار شود . از اين روى از اين روى علاقه مندان به وى از آن جا كه سيد جمال گه گاهى به جاى اسد آبادى سعد آبادى (10) امضأ مى كرد زادگاه وى را اسعد آباد كنر افغانستان دانسته‏اند . چون مى گفت: اجداد من قاضى و از بزرگان بودند وى را منتسب به سيد على ترمذى (11) نمودند .

سيد جمال نيز در مقابل كشف آنان سكوت مى كرده و آنان سكوت وى را دليل بر صحت مدعاى خود مى دانستند . وقتى كه زادگاهش افغانى شد مذهبش نيز حنفى مى شود!

از جمله شواهدى كه نشان مى دهد سيد جمال الدين در مصر سعى داشته مليت خود را آشكار ننمايد اين است كه: ميرزا شريف در نامه خود به سيد جمال از نامه‏اى كه وى از فاس مغرب به اسد آباد نوشته ياد مى كند كه عكس خود و ابو تراب را با آن نامه فرستاده (12) است . ارسال نامه از مراكش شايد بدين خاطر باشد كه سيد نخواسته از مصر به ايران نامه بنويسد زيرا ممكن بوده دچار مشكل شود . تكلم وى به زبان تركى به لهجه غير استنبولى و اشعار وى به فارسى سليس همه حكايت از اين دارد كه در ايران زاده شده و رشد كرده است . پذيرش وى از جانب دولت ايران بدون ترديد در مذهبش و در خواستهاى مكرر اين دولت براى استراد وى بعد از قتل ناصر الدين شاه نشانگر مليت ايرانى اوست . (13)


ب: مذهب سيد جمال الدين‏

روشن است كه بعد از تعيين مليت سيد مذهب او نيز مشخص مى گردد . ولى آن جا كه وى وحدت اسلامى را اصلى اهم مى دانسته در باب مذهب و مليت خود تقيه مى كرده است . او مى خواسته به هيچ مذهب و مليتى وابسته نباشد تا بتواند افكار بلند و انديشه‏هاى ناب خويش را مطرح نمايد . اما اين كه وى را در مصر حنفى دانسته‏اند به اين خاطر بوده كه اكثر مردم افغانستان حنفى هستند . سيد جمال الدين در كتاب « تتمْ البيان فى تارخ الافغان » نوشته است:

« افغانيها اغلب سنى و مذهب ابو حنيفه را دارند . زند و مرد آنها در نماز و روزه سهل انگارى نمى ورزند . . . افغانيها با وجود تعصب در دين مانع از اجراى مراسم دينى ديگران نمى شوند و از اين كه مقامات بلند را شيعيان قزل باش در اختيار بگيرند باكى ندارند و همه آنها فقط اعراب و افغانيها را مسمانان خالص مى دانند . » (14)

از اين روى زمانى كه سيد جال افغانى شد سنى نيز مى شود . ولى خود را نه سنى و نه شيعه بلكه مسلمان مى دانست صفات الله جمالى نقل مى كند:

« از سيد جمال سؤال شد: چه مذهبى دارى؟

پاسخ داد مسلمانم .

مجدداً سؤال شد از كدام طريقت؟

سيد فرمود: كسى را بزرگتر از خود نمى دانم كه طريقت او را قبول كنم . » (15)

بهترين سخن درباره مذهب و مليت سيد جمال سخنى است كه مرحوم سيد هبْ الدين شهرستانى از قول شيخ على كاشف الغطأ پدر شيخ محمد حسين كه در اسلامبول از محضر سيد جمال استفاده كرده نقل كرده است:

« نظر به تقيه و مراعات شؤون مذهبى ايشان كه شيعه فطرى بودند خود را در اسلامبول مشهور به افغانى نمودند و اضافه مى نمود كه: ايشان هم از جهت مذهب تقيه مى نمود و هم از جهت تابعيت و جنسيت ايرانيت؛ چون مخالفين اين بزرگوار و و حساد مقام و منزلت ايشان در نزد سلطان عبد الحميد و بزرگان دولت بسيار و بى شمار بودند؛ لذا اگر معلوم مى شد كه ايشان ايرانى و شيعه مذهب مى باشند ابداً منويات اصلاحى ايشان پيشرفت نمى كرد . (16)»

سيد جمال الدين براى حفظ و جامعه اسلامى و احياى تفكر دينى در سطح جهان تقيه در اين دو را براى خود لازم مى شمرده است . كسى نشنيده و نديده كه سيد جمال در ايران به روش اهل سنت عمل كرده باشد . بلكه اين را نوشته‏اند كه در بحرين به روش شيعه وضؤ مى گرفته و جمع بين دو نماز مى نموده است . اين در حالى است كه ميزبان وى ادعا مى كند: در انجام اعمال خود تقيه مى كرده است . (17)

بايد توجه داشت كه اين سيره در ميان شيعه سابقه دارد . على بن يقطين طبق دستور امام موسى بن جعفر(ع) در دربار هارون به روش اهل سنت وضؤ مى گيرد و نماز مى خواند (18) . شيخصيتها و عالمان فرزانه‏اى مانند: شهيد اول (19) و شهيد ثانى (20) در محيط اهل سنت ( شامات ) و شهيد ميرزا نور الله شوشترى (21) در هند تا مدتها مذهب خويش را پنهان مى داشته‏اند و در كارهاى اجتماعى آنان شركت مى كرده‏اند تا اين كه بعد از آشكار شدن مذهبشان به شهادت رسيده‏اند .

. 2 از آن جا كه يكى از اهداف سيد جمال الدين آزادى ملل شرق بوده است با تمام نيروهايى كه مى توانستند با وى در اين مهم همراه باشندد و شايستگى آن را داشتند كه ملت خود را دراين امر يارى نمايند اربتاط برقرار مى كرد و آنان را به آگاهى و مبارزه و تلاش دعوت مى نمود .

در هند تنها با مسلمانان مرتبط نبود بلكه هندوها نيز از رهنمودهاى وى بهره مى بردند . شاگردان و پيروان وى در مصر منحصر به مسلمانان نبود بلكه در ميان مسيحيان و يهوديان نيز شاگردان و پيروانى داشت:

مسلمانان: شيخ محمّد عبده سعد زغلول و / / / .

مسيحيان: اديب اسحاق سليم نقاش سعيد بوستانى هلباوى (22) لوئى صابونجى و شبلى شميّل و / / .

يهوديان: يعوب صنوع و / / .

همكارى سيد با اينان در راستاى استراتژى كلى بود كه مى خواست ملل شرق و مسلمان را از زير بار استبداد و استعمار رهائى بخشد .

سيد جمال شخصيتى بود كه افراد را به خوبى مى شناخت و آنان را كه لياقت داشتند وارد صحنه مبارزه و تلاش مى كرد و هيچ گاه از اهداف اساسى خود دست بر نمى داشت . با يك بر خورد ميرزا باقر بواناتى را كه تازه مسيحى شده بود به اسلام بازگرداند و در صف مدافعان اسلام قرار داد .

عبدالله مستوفى درباره شناخت سيد جمال از افراد و تأثير وى در آنان مى نويسد:

«سيد جمال الدين از اشخاصى بوده كه خيلى زود به احوال روحيه سايرين پى مى برد و قوت نفس و قدرت بيانى داشته كه از اشخاص مستعد به خوبى مى توانسته هر چه مى خواهد بسازد (23)»

سيد جمال به افراد حيات مى داد و معناى زندگى و مبارزه را براى آنان ترسيم مى كرد و با منطق قوى آنان را به اسلام مى خواند . شيخ محمد عبده درباره تأثير سيد جمال در شخصيت وى مى نويسد:

« ان والدى اعطانى حياْ يشار كنى فيها اخواى « على » و « محروس » و السيد جمال الدين الافغانى اعطانى حياْ اشارك محمداً و ابراهيم و موسى و الاوليأ و القديسين (24)»

پدرم به من حيات و زندگى داد كه در آن دو برادرم: على و محروس شريكند ولى سيد جمال الدين به من حياتى داد كه در آن شريك محمد ابراهيم موسى و عيسى و اوليأ و قدسين هستم .

بنابراين سيد جمال از آن جا كه استقلال رأى داشت و مطمئن بود به تأثير گذارى بر افراد طبق مشرب وسيع خود با افراد مختلف همكارى مى كرد . اين همكارى به معناى همگونى با آنان در تمام زمينه‏ها نيود بلكه در راستاى اهداف كلى بود كه وى به آن اعتقاد داشت .

. 3 سيد جمال الدين شخصيتى بود كه عليه استعمار مبارزه مى كرد . در همه جا مردم را عليه استبداد و استعمار بر مى انگيخت . در بيدارى مردم تلاش مى كرد . در مصر ايران افغانستان هندوستان و حتى در قلب اروپا از سياست بريتانيا در مصر سودان و هند صريحاً انتقاد مى كرد .

با اين حال زمانى كه مذاكره را به نفع مسلمانان مى ديد آن را رد نمى كرد و براى جلوگيرى از ادامه اشغال مصر توسط انگلستان و دخالت آن كشور در سودان و براى حفظ امت اسلامى از پاريس به لندن مى رود تا با دولت بريتانيا گفتگو نمايد و از آنان بخواهد مصر را تخليه نمايند و عليه روس با مسلمانان متحد گردند . بنابراين حركتها و تلاشهاى سيد را در هر زمان بايد با توجه به حوادث سياسى همان برهه و استراتژى كلى وى ارزيابى كرد . برخورد سيد جمال با افراد و شخصيتها و همكارى باآنان نيز در چهار چوب فعاليتهاى فعلى آنان ارزيابى مى شد . ملاك همكارى را حال فعلى افراد مى دانست . اگر در وضعيت جديد مى توانست از توان آنان براى اهداف كلى بهره برده با آنان همكارى مى كرد .

. 4 شرح زندگانى سيد جمال در اين مقاله در حدّ امكان به صورت سالشمار با تعيين روز و ماه خواهد بود . بدين ترتيب كه اوّل ماه و سال هجرى قمرى و سپس مى لادى ذكر مى شود .

ياد آورى: آنچه خود سيّد در ايران مصر و مناطق ديگر در دفترها و كتابهاى خود يادداشت كرده معمولاً به تاريخ هجرى قمرى است و بر همين روش عمل كرده‏اند شرح حال نگاران وى در ايران و افغانستان . امّا هر آنچه كه در مصر عثمانى پاريس لندن هند و . . . نوشته شده معمولاً به تاريخ ميلادى است . از اين روى آن جا كه اصل تاريخ هجرى قمرى بوده با تاريخ ميلادى نيز تطبيق شده است و جائى كه اصل آن تاريخ ميلادى بوده با تاريخ هجرى . براى اين مهم از كتاب « التوفيقات الالهاميْ (25) » و « تقويم تطبيقى هزار و پانصد ساله هجرى قمرى و ميلادى (26) » كه دو سال بعد از آن در ايران چاپ شده استفاده كرده‏ايم . و از آن جا كه در اين تطبيق ماههاى قمرى يكى سى روز و ديگرى بيست و نه روز فرض شده ممكن است اين تطبيقها در مواردى با واقعيت تفاوت پيدا كند .

. 5 از جمله منابع ما در شرح حال و تلاشهاى سيد جمال «مجموعه اسناد و مدارك چاپ نشده درباره سيد جمال الدين مشهور به افغانى » است كه در سال 1342 توسط دانشگاه تهران منتشر شده است .

اين اسناد از سالهاى 1304 و 1307 قمرى در منزل حاج امين الضرب باقى مانده است . بدين گونه: بعد از اخراج سيد از ايران با آن وضعيت بد و ناگوار اين اسناد به دست دولت ايران مى افتد و آنچه دولت خواسته برداشته و باقيمانده آن را به حاج امين الضرب ميزبان سيد تحويل داده است .

طبق گفته مرحوم محيط طباطبائى اين اسناد در سال 1325 بعد از نيم قرن در دسترس وى قرار گرفته است (27) .

اكنون سخن ما در چرائى زمان انتشار آن نيست گر چه اين خود در خور تأمل و دقت است كه چرا تنظيم كنندگان آن در 20 شهريور 1342 دست به انتشار اين اسناد زده‏اند (28) و چرا مانند كتاب « اوراق تازه ياب مشروطيت وتقى زاده » (29) اسناد را صفحه بندى وبراى آن فهرست اعلام تنظيم نكرده‏اند و براى روشن شدن مطالب آن توضيحاتى نيفزوده‏اند . شايد علت آن كمى فرصت و عجله در انتشار اين اسناد بوده تا بعد از قيام 15 خرداد 1342 مردم را سرگرم و درگير شخصيتى نمايند كه خود پايه گذار نهضتهاى اخير دنياى اسلام بوده است . البته اين كتاب يكى از منابع ماست كه با توجه به ديگر منابع مى شود به آن استناد كرد .

. 6 آنچه در اين مقاله آمده بيشتر جنبه گزارشى دارد و معمولاً در مواردى كه ابهاماتى وجود داشته و يا نكات جديدى به نظر رسيده اندكى دامنه بحث گسترش يافته است . بااين كه مقالات و كتابهاى فراوانى در شرح حال و فعاليتهاى سيد جمال نوشته شده ولى ما با تعيين تاريخ هر حادثه‏اى توانسته‏ايم ابهاماتى را بر طف نماييم (30) . و در كنار اين كندو كاو سعى كرده‏ايم چهره علمى وى را نيز بنمايانيم؛ از اين روى مباحث نو و براى اهل تحقيق مفيد خواهد بود .


دوران تحصيل سيد جمال در ايران و نجف و فعاليتهاى وى در افغانستان عثمانى و مصر

تولد: شعبان 1254.

تحصيلات در قزوين: 1264.

تحصيلات در نجف: 1266.

سيد در هند: 1270.

مسافرت به اسد آباد و تهران: 1277.

سيّد جمال در افغانستان: 1278.

سيّد جمال در مشهد و تهران: جماد الاولى: 1182.

سيّد جمال در افغانستان: جمادى الاولى 1283.

سيّد در هندوستان: ذى حجه 1285.

مسافرت به مصر: ربيع الثانى 1286.

فعاليتهاى سيّد در عثمانى: رجب 1286.

ورود مجدد سيّد به مصر: آخر ذى حجه 1287.

تلاشهاى علمى و سياسى سيّد در مصر: 1290.

تشكيلات حزب وطنى: 1296.


شعبان / 1254 اكتبر 1838 م .

در اين تاريخ سيد جمال الدين در قريه اسد آباد همدان در خانواده‏اى روحانى چشم به جهان گشود . نسبت وى به سرور شهيدان امام حسين (ع) منتهى مى گردد . پدرش سيد صفدر و مادرش سكينه بيگم دختر مرحوم مير شرف الدين حسينى قاضى است . او يك برادر داشته به نام مسيح الله ( م 1299 ه ) و دو خواهر به نامهاى طيبه بيگم ( م 1303 ه ) و مريم بيگم ( م 1330 ) . همشيره زادگانش ميرزا شريف خان مستوفى و ميرزا لطف الله بودند . و عمه زاده‏اش حاج سيد هادى معروف به روح القدس كه در تهران تحصيل كرده است ( اين سه با سيد جمال مكاتباتى داشته‏اند كه با آن اشاره خواهد شد . ) نياكان وى از قرن نهم هجرى به بعد در اسد آباد بودند . (31)

از پنج سالگى فراگيرى دانش را نزد پدر آغاز كرد و با قرآن و كتابهاى فارسى و قواعد عربى آشنا گرديد . به خاطر استعداد و نبوغى كه داشت با تفسير قرآن نيز آشنا شد . (32)

با زبان تركى چون اهل زادگاهش به آن زبان تكلم مى كردند از همان كودكى آشنا شد . (33)


1246 - 1848

در اين تاريخ سيّد به همراه پدر براى كسب دانش به قزوين مى رود .

پدر كه از استعداد و علاقه فرزند و فراگيرى دانش دينى آگاهى يافت او را كه ده سال بيش نداشت براى ادامه تحصيل به قزوين برد (34) . در آن روزگار حوزه قزوين سرآمد حوزها بود و اساتيد متبحرى در آن حوزه كرسى تدريس داشتند و علوم گوناگونى را آموزش مى دادند .

اساتيد بنامى به تدريس فلسفه مشغول بودند از جمله:

# ملا آقا حكمى قزوينى ( م 1285 ) . وى در جلسه بحث و مناظره شهيد برغانى شيخ احمد احسانى را محكوم كرد (35) .

# ملا آقا قزوينى كه در علوم عقليه بحرى مواج (36) بود . وى حدود پنجاه سال در مدرسه صالحيه قزوين به تدريس فلسفه اشتغال داشت .

سيد جمال الدين در مدرسه صالحيه قزوين تحصيل مى كرد . (37) در آن زمان مدرسه « پنجعلى » قزوين نيز محل تحصيل طلاب بوده است . (38) در كتاب المآثر و الآثار تصريح شده كه سيد در قزوين تحصيل كرده است . (39) از اين روى وى را شاگرد فلسفه مدرسه قزوين دانسته‏اند . (40)

سيد جمال از دوران نوجوانى به تحقيق و تفكر علاقه‏مند بوده است: زمان سكونت در قزوين در شبهاى ايام البيض: (13 14 15 هر ماه ) بالاى بام مى رود و به دقت به ستارگان مى نگرد . او اوقات خود را به بطالت نمى گذرانده از هر فرصتى استفاده مى كرده و در حجره مدرسه به مطالعه مى پرداخته است . (41)


1266 ه. - 1850

در اين تاريخ بيمارى وبا در قزوين بسيارى از مردم را از پاى در آورد . سيد جمال در اين وا نفسا به خاطر ذهن جستجو گرى كه دارد به مطالعه در مورد علت مرگ مردم و بازده مى پردازد و به بررسى مردگان مشغول مى شود . پدر درنگ در قزوين را روا نمى داند از اين روى همراه فرزند آهنگ تهران مى كند . در تهران در محله سنگلج به منزل سليمان خان افشار صاحب اختيار كه از خوانين محترم اسد آباد بود فرود مى آيند . پس از چندى سيد جمال الدين با تحقيق و جستجو در مى يابد كه مجتهد بزرگ تهران شخصى ازت به نام: سيد صادق طباطبائى . در حلقه درس او شركت مى كند و در گفتگوئى كه بين سيد و وى در مى گيرد طباطبائى به هوش و ذكاوت سيد جمال الدين پى مى برد و به اين همه هوش و ذكاوت آفرين مى گويد در همان مجلس وى را به لباس روحانيت مفتخر مى كند و پذيرايى از وى و پدر گرامش را به عهده مى گيرد . (42)


1850 / ه1266

در اين تاريخ پدر و پسر تهران را به قصد عتبات از راه بروجرد ترك مى كنند . اين نكته روشن نيست كه چرا از راه اسد آباد روانه عتبات نشده‏اند با اين كه مناسب مى نمود كه ديدار ديگرى با اقوام خود داشته باشند . شايد به خاطر همان مشكلاتى بوده كه برخى مى گويند: پدر و پسر را وادار به ترك اسد آباد همدان و اقامت در قزوين كرده است (43) و شايد ارتباط سيد صادق طباطبائى با ميرزا محمود بروجردى طباطبائى و شهرت ميرزا محمود در مبارزه با استبداد و جديت در امر به معروف و نهى از منكر باعث انتخاب اين مسير شده تا از وى ديدارى داشته باشند و شايد كاروانى كه به سمت عراق مى رفته اين مسير را برگزيده و پدر و پسر نيز با آن همراه گرديده‏اند .

در بروجرد حاج ميرزا محمود طباطبائى بروجردى ( م 1300 ) مقدم آنان را گرامى مى دارد . مدت اقامت آنان در بروجرد سه ماه به درازا مى كشد و در اين مدت سيّد از محضر ميرزا محمود بروجردى بهره مى برد .(44)

حاج ميرزا محمود بروجردى از علماى بنام بوده و در بروجرد و منطقه غرب بسيار نفوذ داشته است . وى و پدرش حاج سيد على نقى حدود صد سال در اين منطقه صاحب نفوذ بوده‏اند . (45)

بنا به نوشته اعتماد السلطنه وى اهتمام زيادى به امر به معروف و نهى از منكر مى ورزيده است از اين روى در عهد ناصرى سه بار به تهران احضار مى گردد . (46)

در يك مورد كه به تهران تبعيد مى شود ميرزا حسن آشتيانى و ملا محمد على كنى به گرمى از وى استقبال مى كنند و بازار تهران تعطيل مى گردد و تمام پيشنمازها نماز جماعت خود را تعطيل مى كنند وبازار تهران تعطيل مى گردد و تمام پيشنمازها نماز جماعت خود را تعطيل مى كنند و در مسجد چهل ستون به امامت وى نماز مى گزارند . (47) بديهى است چنين شخصيت مبارزى در تكون شخصيت سيد جمال نقش داشته است .


از 1850 / 1266 تا 1854 / 1270

سيد جمال هماره پدر وارد حوزه نجف شد و پدر بعد از سه ماه توقف در نجف وى را به شيخ انصارى (ره) سپرد و به اسد آباد بازگشت . شيخ انصارى غير مستقيم مخارج سيد جمال را تأمين مى كرد . (48)

آنچه مسلم است سيد جمال در نجف از محضر دو استاد بزرگوار و فرزانه بهره برده است: شيخ مرتضى انصارى در فقه و اصول و ملا حسينقلى در جزينى همدانى ( م 1311 ه . ق . ) در اخلاق و عرفان .

از دوستان و همشاگرديهاى او در نجف سيد احمد تهرانى كربلائى ( م 1332 ه . ق . ) عارف و حكيم بزرگ عصر خويش و سيد سعيد حبّوبى ( م 1333 ه . ق . ) شاعر اديب عارف و مجاهد بزرگ عراق بودند . (49)

ديگر شاگردان ممتاز مرحوم ملا حسينقلى همدانى عبارتند از: آقا رضا تبريزى ( م 1331 ه . ق . ) شيخ محمد بهارى ( م 1328 ه . ق . ) مقدس زاهد شيخ على بن محمد ابراهيم قمى نجفى شيخ باقر قاموسى بغدادى نجفى ( م 1325 ه . ق . ) سيد عبد الغفار مازندرانى و شيخ موسى بن محمد امين شراره عاملى ( م 1306 ه . ق . ) .(50)

بهره مندى سيد جمال از محضر ملا حسينقلى همدانى و معاشرتش با سيد احمد تهرانى كربلايى و مرحوم سيد سعيد حبّوبى اهمى ت ويژه‏اى دارد و پايگاه علمى و معنوى سيّد را در حوزه‏هاى علميه روشن مى كند .

استاد شهيد مطهرى مى نويسد:

« كسانى كه شرح حال سيد را نوشته‏اند به علت آن كه با مكتب اخلاقى و تربيتى و سلوكى و فلسفى مرحوم آخوند همدانى آشنايى نداشته‏اند و همچنين شخصيت مرحوم آقا سيد احمد تهرانى كربلائى و مرحوم سيد سعيد حبّوبى را نمى شناخته‏اند به گزارش ساده‏اى قناعت كرده درنگ نكرده و از آن به سرعت گذشته‏اند . توجه نداشته‏اند كه شاگردى سيد در محضر مرحوم آخوند همدانى و معاشرتش با آن دو بزرگ ديگر چه آثار عميقى در روحيه سيد تا آخر عمر داشته است . اين بنده از وقتى كه به اين نكته در زندگى سيد پى بردم شخصيت سيّد در نظرم بعد ديگر و اهميت ديگرى پيدا كرد . » (51)

از جمله شواهدى كه مى توان بر حضور سيد جمال در درس ملا حسينقلى همدانى ارائه داد نامه هايى است كه در سفر دوم سيد به ايران ( 1307 ه . ق . ) حسن قمى نادى (52) يكى از علماى قم به حاج امين الضرب نوشته است .

ظاهراً نامه‏ها را در ارتباط با تبعيد سيد به قم قبل از رفتن به زاويه حضرت عبد العظيم نوشته است وى در يكى از نامه‏ها مى نويسد:

« . . . مخصوصاً استدعا دارم خدمت جناب مستطاب جلالت نصاب شريعت و نجابت انتساب آقاى حاجى سيد جمال الدين سعد آبادى سلمه الله تعالى عرض سلام داعى را اگر ملاقات مى فرماييد برسانيد . به كمال معرفت احقر را مى شناسند . داعى اخلاص قديمى دارد و در نجف اشرف خدمت ايشان رسيده كه اگر ياد نمى آوردند بفرماييد: همان آخوندى كه هم خانه و هم منزل با جناب شريعت مآب آقايى آقاى ملا حسينقلى در جزينى بود و جناب عالى با جناب آقا سيد احمد ( كربلائى ) آن جا درس مى خوانديد و تشريف مى آورديد و مى برديد . . . » (53)

در نامه ديگر مى نويسد:

« جناب آقا ( سيد جمال ) گويا نظر مباركشان نباشد . سالها در نجف اشرف با جناب ايشان بوده و با معلم ايشان جناب مستطاب قطب الاقطاب آخوند ملا حسين همدانى در جزينى در همه موارد و مواقف جليس و انيس و رفيق بوده و هست . (54) »

بنابراين سيد جمال همراه حاج احمد كربلائى و ديگر كسانى كه نام آنان ذكر شد در درس عالم فرزانه و عارف وارسته ملا حسينقلى در جزينى شركت مى كردند .

با مطالعه برهه‏هاى گوناگون زندگى عملى سيّد اين مسأله واضح مى شود كه وى به فلسفه اسلامى عميقاً آشنايى داشته است . ارنست رنان مى نويسد:

« هر وقت با سيد جمال الدين گفتگو مى كردم مى پنداشتم كه با بو على سينا اين ابن رشد رو به رو هستم . » (55)

اهل فن مى دانند آشنايى عميق به فلسفه در آن مقطع زمانى آن هم در اين سطح كه رنان مى گويد به جز درك محضر اساتيد قوى و انس و معاشرت با زبدگان و نخبگان ميسور نبوده است . در عرفان نيز داراى مراحلى والا بود و رساله‏هاى عرفانى را استنساخ مى كرد و به خدمت عرفا مى‏رسيد . حاج امين الضرب كه مدتى با وى بوده از او با عنوان: « زبدْ العارفين » ياد مى كند . (56) و طبق نوشته فرزندش براى او مقاماتى قائل بود و درباره او عقايد دينى فوق العاده داشت . (57)

از ديگر همدوره‏هاى سيد در نجف ميرزا حسين خليلى تهرانى يكى از اعلام ثلاثه مشروطه است .

« و كان من زملأ جمال الدين فى الدراسْ » سيد جمال هنگامى كه در آستانه بوده با وى مكاتباتى داشته است . (58)

سيد جمال در نجف در منزل يكى از همدانيها اقامت داشت . اين منزل در انتهاى محله عماره در كنار مسجد متصل به مقبره آل خليلى بود . از كسانى كه به ديدار وى در اين منزل رفته‏اند شيخ محمد حرز الدين است . (59)

ملا حيدر سدهى از ديگر همدوره‏هاى سيد جمال در نجف است . سيد جمال در سفر به ايران هنگامى كه به اصفهان رسيد سراغ وى را گرفت وبا او ملاقات كرد از شرح ملاقاتى كه حاج سياح نگاشته (60) بر مى آيد كه به خاطر ذوق و نبوغ سيد جمال عده‏اى درباره وى انديشه خاصى داشتند .

شاهد ديگرى كه مى توان بر حضور سيّد در نجف ارائه داد يادداشتى است كه در يكى از دفاتر به جا مانده از سيّد در بندر بمبئى توسط شخصى به نام محمد (61) نگاشته شده است:

« به تاريخ 7 شهر ذى الحجْ سنْ 1285 در بندر معموره بمبئى به خدمت سيد جمال الدين صاحب رسيديم . الحمد لله رب العالمين بعد از هفده سال به خدمت كسى كه صاحب ذوق بود مشرف شدم . صحيح محمد المشهور . » (62)

هفده سال قبل از اين تاريخ سال 1268 است كه مصادف با زمانى است كه سيّد در نجف بوده و به ذوق و ذكاوت شهرت داشته و ظاهراً آقاى محمد وى را مى شناخته است . از نوشته سيّد بر پشت جلد كتاب « فرائد الاصول » شيخ انصارى ( م 1281 ه . ق . ) استفاده مى شود كه وى شاگرد شيخ بوده است .

« حجيت مظنه مرحوم مغفور مكان خلد آشيان قدوْ المحققين و خلاصْ المدققين شيخ مرتضى اعلى الله مقامه و رفع در جته 1282 »(63)

سيد اين كتاب را در سفرى كه از افغانستان به تهران داشته خريده است . با توجه به آنچه ذكر شد سيد جمال به مدت چهار سال در نجف مشغول تحصيل بوده و از محضر اساتيد گوناگون بهره برده است .

به نوشته ميرزا لطف الله بين شيخ انصارى و پدر سيد مكاتباتى ردو بدل مى شده كه درباره استعداد و پيشرفت علمى سيد بوده است .

« مرحوم شيخ در جات علمى او را تصديق و به فتاوى امور شرعى اجازه‏اش مى فرمايد » .(64)


1854 / 1270

سيد جمال الدين تقريباً در آغاز هفدهمين سال عمر خود بعد از چهار سال تحصيل در نجف و بهره بردن از اساتيد آن ديار به خاطر آنچه كه ميرزا لطف الله آن را بدخواهى و حسد عده‏اى دانسته نجف را ترك مى كند . گفته‏اند: تصميم در هجرت از نجف به هندوستان براى كسب علم توسط شيخ انصارى (ره) گرفته شده است وى بر اين نظر بوده كه سيد هم از حسد بدخواهان در امان بماند و هم در آن ديار به آموزش علوم جديد از جمله: رياضى و هندسه بپردازد .

« توصيه او را به پيروان خود نوشته با پيرى روشن ضمير (65) كه سيدى جليل بوده به جانب بمبئى و هندوستان روانه مى فرمايند . (66) »

سيد جمال از طريق بندر بوشهر به طرف هندوستان مى‏رود ولى مدتى در بوشهر مى ماند و در منزل حاج عبد النبى از آل صفر اقامت مى گزيند و بين وى و مجتهد شهر ديدارهايى صورت مى گيرد . سپس بوشهر (67) را به قصد هندوستان ترك مى كند .

پس از مدتى وارد هندوستان مى شود . يك سال و چند ماهى در اين ديار اقامت مى كند و در اين مدت به فراگيرى علوم جديد مى پردازد . چند ماهى هم در كلكته منزل حاجى عبد الكريم بوده است . (68) گويا در همين سفر بوده كه بر جلد شرح جامى چاپ كلكته نگاشته است:

« جمال الدين الحسينى الطوسى مالك هذا الكتاب اقل الطلاب جمال الدين الحسينى در يوم شنبه در بندر كلكته بودم و اين مكتوب را نوشتم . . . در كوى نيك نامى ما را گذر ندادند . (69)»

اين تنها موردى است كه خود را به طوى نسبت داده و شايد به جهت اين كه طوس مشهد امام هشتم(ع) مى باشد . « اقل الطلاب » عبارتى است كه طلاب و دانشجويان دينى در حوزه‏هاى علميه در ايران و عراق به آن امضأ مى كردند .


1856 / 1273


سيد جمال بعد از يك سال و نيم درنگ در هندوستان با كشتى عازم مكه معظمه مى شود . طبق نقل مرحوم طباطبائى سيد كه با همدانيها از راه بوشهر عازم سفر مكه بود در بندر بوشهر با ميرزا محمد باقر بواناتى كه در آن روز « جان معطر به تعميد » نام يافته بود مباحثه و مشاجره مذهبى مى كند و در نتيجه كار ايشان به منازعه مى رسد . (70)

البته بواناتى بعداً از عقائد باطل خود دست بر مى دارد و جز ياران سيد جمال مى شود و در نهضت تنباكو زير شكنجه به شهادت مى رسد . (71)

ميرزا لطف الله اين مباحثه را قبل از ورود سيّد به هندوستان ذكر كرده (72) و تقى زاده اين ديدار را به گونه‏اى مفصل با يك واسطه از بواناتى نقل كرده است ولى وى مى نويسد: ديدار اين دو در مسير راه سيّد كه از شيراز به اصفهان مى رفته است اتفاق افتاده و سيّد او را از مرگ حتمى نجات مى دهد . (73) طبق اين نقل ديدار بعد از سفر مكه بوده است در اوائل سال . 1276 سيد جمال در اواخر سال 1273 به مكه مى رسد . (74)


1858 / 1274

بعد از زيارت حرمين شريفين به كربلا و نجف بر مى گردد . بنا به نوشته ميرزا لطف الله به قصد زيارت خراسان و سپس مسافرت به افغانستان عازم ايران مى شود . (75)

غلام جيلانى اعظمى در باره سفرهاى سيد مى نويسد:

« نيمه سال بيستم سن شريف خود به اواخر سنه 1273 مصادف بود به قصد تشرف كعبه معظمه رهسپار گرديد . بعد از اداى فريضه حج و زيارت مدينه طيبه روانه شامات و بيت المقدس و از آن جا به عراق و از عراق به بعضى شهرهاى فارس مسافرت و سياحت كرده و دوباره از راه كرمان خاك فارس وارد بلوچستان و هندوستان شده » (76)

اگر اين سخن را بپذيريم بايد مسير مسافرت سيد را بدين گونه ترسيم كرد كه وى از طريق بندر بصره به بوشهر رفته و از راه كرمان به هندوستان و هدف وى آشنايى با منطقه جنوبى و كويرى ايران و بلوچستان بوده است .

صدر واثقى مى نويسد:

« قرينه و شاهدى در دست نيست كه سيد دراين سفر به هندوستان رفته باشد . »

وى مى نويسد:

« حج سيّد سه سال طول كشيده و در سال 1276 مجدداً وارد ايران شده است . » (77)

ولى طبق ياددشتهايى كه در دفتر سيد جمال وجود دارد وى بعد از سفر حج به بمبئى رفته و بعداً به ايران آمده است .

عيد غدير ( 18 ذى حجه ) 20 / 1275 ژوئيه 1859


از يادداشت عبد الجواد خراسانى در دفتر چه سيد جمال بر مى آيد كه وى در روز عيد غدير در بندر بمبئى بوده و اين نوشته و در صفحه دوم اول سيد كه صحافى آن ايرانى مى باشد نوشته شده است:

« در روز عيد غدير در سنه هزار و دويست و هفتاد و پنج در بندر معموره بمبئى در مسجد حاجى حسين تحرير شد . اقل خلق الله عبد الجواد الخراسانى » (78)

حضور سيد جمال در مسجد حاجى حسين ايرانى و شركت در مراسم عيد غدير نشانگر ارتباط وى با ايرانيان است . احتمالاً سيّد محرم همان سال در بمبئى بوده و در مراسم عزادارى ايرانيان در اين مسجد حضور مى يافته است . آقاى عبد الجواد خراسانى يادداشت ديگرى در صفحه 33 دفتر سيد جمال دارد كه ده سال بعد يعنى در 14 ذى حجه 1285 نوشته است . (79)


1859 / 1276 و 1860

ظاهراً سيد جمال اواخر سال 1276 از بمبئى به بوشهر مى آيد و به ديدار خانواده خود مى رود .(80)

به نظر مى رسد كه: آنچه تقى زاده راجع به گفتگو و مشاجره سيّد و بواناتى نوشته در هنگام حركت وى به جانب اسد آباد رخ داده باشد . سيد جمال در اين زمان در حدود 22 يا 23 سال سن داشته است .


1860 / 1277

در اين تاريخ سيد جمال الدين به اسد آباد مى رود و از پدر و مادر خود ديدن مى كند . مدت اقامت وى در اسد آباد سه شب بوده: يك شب در خانه پدر و دو شب ديگر را در خانه يكى از همشيره هايش به سر مى برد . وى در مقابل اصرار آنان براى ماندن در اسد آباد مى گويد:

« من مانند شاهبازى هستم كه فضاى عالم با اين وسعت براى طيران او تنگ باشد .

تعجب دارم از شما كه مى خواهيد مرا در اين قفس تنگ و كوچك پاى بند كنيد .» (81)


1861 / 1277

سيد جمال الدين بعد از سه روز توقف در اسد آباد روز چهارم به سوى تهران حركت مى كند و پنج - شش ماهى در تهران ماندگار مى شود و در همين موقع ميرزا باباى ذهبى سر سلسله ذهبيه خدمت سيد مى رسد و مريد وى مى گردد .(82)

اعتماد السلطنه در نشريه اطلاع سال 1304 به اين سفر سيد اشاره دارد و توقف سيد را در تهران سه ماه ذكر كرده كه ظاهراً اشتباه است . وى مى نويسد:

« جناب فضايل نصاب حاجى سيد جمال الدين الحسينى همدانى كه الحق فاضلى است نحرير و فيلسوفى است بى نظير فقيهى زكى و نبيهى المعى جهان ديده‏اى است متمدن و عالمى متدين بيست و هشت سال قبل سفرى به دار الخلافه تهران نموده بودند و سه ماهى توقف كرده . » (83)

سيد جمال كه براى بررسى اوضاع و ايجاد زمينه فعاليت به تهران رفته بود چون زمينه را مساعد نديد تهران را به قصد زيارت امام رضا(ع) ترك كرد . د ربين راه طائفه‏اى از تركمنها به قافله زوار يورش بردند و اموال آنان را به يغما بردند كه بعد از ملاقات سيد با ياغيان اموال را به صاحبانش بر گرداندند . (84)


1862 / 1278

سيد پس از زيارت امام رضا(ع) به افغانستان رفت . انگيزه هجرت سيّد به افغانستان وجود دوست محمد خان امير ضد استعمار و مبارز آن ديار بود . همو كه در جنگلهاى متعدد عليه انگليس شركت جست و قهرمانانه نبرد كرد و قواى دشمن را به خاك مذلت نشاند . (85) پيوند با اين چهره ملى - مذهبى براى سيّد جمال امرى حياتى و سرنوشت ساز بود . او مى خواست با مرد با همت و استعمار ستيز در راه رشد جامعه اسلامى تلاش كند . سيّد در سال 1278 وارد كابل مى شود و براى ديدار دوست محمد خان به جلال آباد مى رود . (86)


1862 / 1279 - 1863


سيّد در كنار امير دوست محمد خان بود تا اين كه جنگى بين امير و سلطان

احمد خان پسر عمه و دامادش كه از جانب ايران تأييد مى شد در گرفت . سيّد جمال تا محاصره هرات همراه امير بود . (87)

توجه به اين نكته لازم است كه جدائى هرات از ايران عملاً در 15 ربيع الثانى 1269 با تعهد ايران به انگليس مبنى بر عدم دخالت در آن منطقه رسميت يافته بود . (88) منتهى حاكمان آن ديار كه مخالف دولت كابل بودند سعى مى كردند خود را وابسته به ايران معرفى كنند تا از حمايت ايران برخوردار گردند .


ذى حجه / 1279 مه 1863


پس از مرگ دوست محمد خان شير على وليعهد وى در روز چهارم مرگ پدر اعلان سلطنت كرد . شير على چهار برادر به نامهاى: محمد افضل خان محمد اعظم خان محمد اسلم خان و محمد امين خان داشت . دو برادر اخير در ظاهر با وى‏

بيعت كردند . محمد اعظم خلافت را حق برادر بزرگتر: محمد افضل مى دانست . از اين روى بين برادران اختلاف بروز كرد . سيد كه در آن زمان همراه محمد اعظم در هرات بود وى را به بيعت با برادر تشويق كرد . ولى او اين پيشنهاد را نپذيرفت و

سر ناسازگارى با برادر گذارد . درگيرى شروع شد و محمد اعظم شكست خورد . آن گاه امير شير على خان به اتفاق سيد جمال وارد كابل شدند امير شير على ولى محمد رفيق خان را كه با سيد رقابت داشت به صدر اعظمى افغانستان برگزيد . (89) سيّد شايد به خاطر اين رقابتها و نزاعها بود كه كابل را ترك كرد و به ايران آمد .

برخى نوشته‏اند: سيّد افغانستان را به مقصد هندوستان ترك كرده است . (90) اما طبق اسناد به جاى مانده از وى سيّد جمال به ايران آمده است . تاريخ ورود او به مناطق مختلف در نوشته‏هاى وى ثبت شده است .


جمادى الاولى / 1282 سپتامبر 1865

در اين تاريخ از مكان مقدس كه مشهد مى باشد خارج مى شود . (91) ميرزا لطف الله اين سفر سيّد را كه بازگشت او به ايران است به ثبت نرسانيده است .


اواخر رجب / 1282 دسامبر 1865

در اين تاريخ وارد تهران مى شود . (92) در بدو ورود به ديدار پسر عموى خود سيد محمد هادى حسينى همدانى معروف به روح القدس كه در مدرسه چاله حصار تهران (93) مشغول تحصيل بوده مى رود . (94) همراه وى به استنساخ برخى رساله‏هاى عرفانى مى پردازد . از يك مجموعه پنج رساله فلسفى و عرفانى مخطوط كه جز كتابهاى سيد بوده دو رساله آن توسط سيد محمد هادى در تهران استنساخ شده است .

در صفحه اول رساله اوّل سيّد بامداد تحت عنوان: « جمال الدين الحسينى الاستنبولى الافغانى الكابلى » (95) امضائ كرده است . در رساله سوم كه توسط سيد هادى نوشته شده امضاى سيّد جمال تحت عنوان: « جمال الحسينى » (96) ديده مى شود . رساله چهارم به خط خود سيد جمال و با امضاى « صحيح جمال الدين الحسينى » (97) همراه مهر مربع وى مى باشد .

در صفحه آخر اين رساله آمده:

« كتبه جمال الدين الحسينى فى 16 شهر شوال المكرم سنه 1282 » .

پس از آن يك رباعى و بعد اين بيت آمده است:

در كور نيكنامى ما را گذر ندادنداى شيخ پاك دامن معذور دار ما را(98)

در پايان رساله پنجم آمده:

« اين كتابچه و جديه از هفت كتابچه العاشقين به نظم كشيده است او را سالك مسالك قدس آخوند ملا حاضر قلى سلمه الله كتبه جمال الدين الحسينى . » (99)

رساله دوم و سوم توسط سيد محمد هادى استنساخ شده . در پايان رساله دوم آمده:

« و انا محمد هادى الحسينى سعد آبادى فى شهر ذى حجْ الحرام . 1282 » (100)

در انتهاى رساله سوم آمده:

« و انا محمد هادى الحسينى الا سعد آبادى در شانزدهم شهر ذى حجْ الحرام 1282 در دار الخلافه طهران . . . صورت اتمام پذيرفت . اميدوارم كه جناب آقا در وقت مطالعه و رجوع به كتاب بنده را فراموش نفرمايند . » (101)

از شواهد و مدارك بر مى آيد كه اين مسافرت سيّد بيشتر جنبه تحقيق در مسائل عرفانى داشته است . اگر جنبه‏هاى ديگرى هم داشته اينك بر ما مخفى مانده و از آنها اطلاعى نداريم . البته روحيه ااى كه از سيّد سراغ داريم جنبه‏هاى اجتماعى و سياسى را از ياد نمى برد و از آنها غفلت نمى ورزد عرفانى را كه او به آن مى پردازد و سعى در احياى آن دارد به معناى انزوا گزينى و دامن برچيدن از صحنه‏هاى اجتماعى نيست .

عرفانى كه او در پى احياى آن بوده سوز و گداز و سير و سلوك تحول آفرين است:

« آه از سوز دل من كه عالم را مى سوزاند و آتش به جهان در مى زند . جمال الدين الحسينى » . (102)

در اين سفر سيد كتابهايى را از ايران خريدارى مى كند كه جز آنها كتاب « فرائد الاصول » (103) شيخ انصارى است . و در همين سفر است كه تفسير صافى را توسط سيد هادى براى پدر خويش به همدان مى فرستد . اين كه صفات الله جمالى نوشته:

« سيد جمال در سال 1304 تفسير صافى را توسط سيد هادى به اسد آباد براى پدر خو يش ارسال كرده » (104)

صحيح نيست؛ زيرا پدر سيّد در زمانى كه سيّد در پاريس بوده در قيد حيات نبوده است . نوشته سيد جمال و سيد هادى هيچ يك تاريخ ندارد و از آن جا كه صفات الله از اين سفر سيد اطلاع نداشته همان گونه كه ميرزا لطف الله از اين سفر ذكرى به ميان « دست خط سيد جمال بر صفحه اول تفسير صافى كه در سال براى پدر خود توسط سيد هادى به اسد آباد ارسال كرد »

نياورده تصور كرده است كه بايد ارسال كتاب در سفر 1304 اتفاق افتاده باشد در حالى كه در نامه هايى ميرزا شريف از اسد آباد به پاريس مى نويسد اشاره به سيد صفدر نشده و در نامه كه به ابو تراب مى نويسد تصريح مى كند كه سيد صفدر سه سال قبل فوت كرده و اگر صلاح دانست خبر آن را به سيد جمال بدهد .

سيد جمال الدين بيش از پنج ماه در تهران ماندگار مى شود به نظر مى رسد كه اوضاع را براى فعاليت مناسب نمى يابد و مجدداً به طرف افغانستان كه آبستن حوادث جديدى بوده حركت مى كند . در اين سفر بود كه سيد جمال مى رزا ابو تراب ساوجى فراش قديم مدرسه سنگلج چاله حصار را كه مجذوب وى شده بود ( وى در مصر به « عارف افندى » معروف شد . ) با خود از تهران به افغانستان برد . (105)


محرم / 1283 مه 1866

سيد جمال در تاريخ از تهران خارج (106) و به سوى مشهد حركت مى كند . در مسير راه وقتى كه به شاهرود مى رسد غزلى مى سرايد كه حاكى از نابسامانى اوضاع ايران و نااميدى وى از سامان يافتن آن اوضاع ناهنجار است: « اين غزل گفته شد در منزل شاهرود بسطام جمال الدين الحسينى » .


عهد كردم گر از اين ورطه غم جان ببرم

‏يك سره سر به در درگه جانان ببرم

پاى كوبان (و) غزل خوان به دو صد و جلد و طرب

‏خويشتنرا به در دوست به قربان ببرم‏

سينه خويش كنم چاك گريزان و دوان

عرض خود را به در آصف دوران ببرم

گر بخارا بروم كى رهم از بيم هلاك

نيم جانست خدا را كه به آسان ببرم

سوخت جان ونيم از ديو و دد ايرانى

رخت بر بندم از (ين) ملك و به توران ببرم‏

بروم خسته و رنجور و فكار و غمگين

‏داد با تختگه حضرت سلطان ببرم .

گر نه سلطان بدهد داد دل غمگينم

‏شكوه اين دل صد پاره به يزدان ببرم .

نظمه جمال الدين الحسينى . (107)

بعد يك رباعى آمده:

اى يار پرى چهره من در تو وفا نيست

ما راز تو زين بيش دگر تاب جفا نيست‏

اين حب تو دائم كه كشد عاقبتم زار

دردى است محبت كه در و هيچ شفا نيست (108)


صفر / 1283 ژوئن 1866

در اين ماه سيد جمال به مشهد مى رود . وى ورود خود را به مشهد ماه صفر و خروج را ماه جمادى الاولى ذكر كرده و در خانه ملا حسين خيابان بالا (109) منزل گزيده است . وى در مشهد نيز اشعارى سروده است . در صفحه 15 دفتر وى يك رباعى و قطعه شعر 18 بيتى به چشم مى خورد كه سه بيت آغاز آن را بعد از نقل رباعى ذكر مى كنيم:


يار نگارى من از چهره بر افكنده نقاب

مه (و) خورشيد شد از پرتو روشن به حجاب

پاى كوبان و غزل(خوان) جو به بازار آمد

اى بسا عاشق دل داده كه شد مست خراب .(110)

عشق بوزيد كه عشق عاقبت

رهبر هر پير وجوان مى شود

عاشق از اين پرده غبرا دوان

‏تا به جنان دست زنان مى شود

عشق چو غالب شود اندر مزاج

راز نهانيت عيان مى شود .


نظمه جمال الدين الحسينى فى المشهد المقدس . (111)
سيد جمال ساقى نامه‏اى در صفر 1283 در مشهد سروده با مطلع :


مغنى بيا لحن نو ساز كن

‏زنو داستان خوش آغاز كن . . .(112)


در مشهد نامه‏اى از سيد هادى توسط محمد حسن (؟) به دستش مى رسد و پاسخ وى را در مكتوبى اديبانه آميخته با عبارات عربى مى دهد .

« جواب نامه دوست مهربان سيد هادى از مشهد مقدس نوشته شد » (113)


جمادى الاولى / 1283 سپتامبر 1866

سيد جمال هنگامى كه در ايران به سر مى برد حوادث جديدى در افغانستان رخ مى دهد . در اثر حملات مكرر محمد اعظم خان و برادر زاده‏اش عبد الرحمان خان پسر محمد افضل كابل به دست قواى آنان فتح شد و امير شير على را اخراج كردند . محمد اعظم خان سلطنت را به برادر بزرگ خود محمد افضل كه در زندان « غزنه » بود سپرد و محمد رفيق خان لودى را كه صدر اعظم امير شير على بود به قتل رساند .(114)

شير على خان بعد از شكست كابل به قندهار رفت و پس از فراهم نمودن نيرو تصميم گرفت حكومت از دست رفته را باز پس گيرد . سيد جمال الدين در چنين وضعيتى در جمادى الاولى 1283 مشهد را به قصد افغانستان ترك مى كند و در همان ماه وارد هرات مى گردد . سيد جمال چهل روز در هرات در سراى نور بيك مى ماند .(115)

دقيقاً مشخص نيست كه حضور سيد در افغانستان و سپس مسافرت وى به قندهار بر اساس دعوت محمد اعظم خان بوده يا سيّد خود براى جلوگيرى از درگيرى و جنگ بين دو برادر و يا حمايت از محمد اعظم خان چنين موقعيتى را براى سفر به افغانستان برگزيده است . حوادث بعدى نشان مى دهد كه سيد جمال در اين درگيرى جانب محمد اعظم خان را گرفته است .

غلام جيلانى اعظمى مى نويسد:

« وقتى كه سيد از اين جريانات مطلع شد از راه چمن و كوته خود را به قندهار رسانيد و از محمد اعظم طرفدارى كرد . » (116)


رجب / 1283 نوامبر 1866

سيّد در ماه رجب هرات را به قصد قندهار ترك مى كند و در مسير راه پنج روز در « ام القرى » (117)(؟) توقف مى كند . گويا اواخر رجب وارد قندهار مى شود؛ زيرا در اين ماه جواب نامه ملا عبد الاحد پسر قاضى غلام را در قندهار در بازار شكار پور در سراى حيتن هند و (118) مى نويسد .


شعبان / 1283 دسامبر 1866

در دفتر وى چهار فقر خطبه در توحيد و صفات الهى به جاى مانده كه در بلده قندهار در شهر شعبان 1283 نگاشته و اشعارى به عربى نيز سروده است . (119)

سيد جمال الدين از شعبان 1283 تا ربيع الاول 1284 به مدت هشت ماه در قندهار مى ماند . (120) زمانى سيد جمال به قندهار رسيد كه قواى امير شير على قندهار را تصرف و براى مقابله با قواى امير محمد افضل تحت فرماندهى محمد اعظم و برادر زاده‏اش عبد الرحمان خان كه از كابل اعزام شده بودند آماده مى شد .


9 رمضان 15 / 1283 ژانويه 1867

درگيرى بين سپاه شير على و محمد اعظم خان در جانب قلات ( زابل ) در گرفت كه منجر به شكست قواى شير على خان شد . وى مجبور شد به هرات عقب نشينى كند . (121) در نتيجه جنگ با پيروزى محمد اعظم خان به پايان رسيد .

توقف هشت ماهه سيد در قندهار جاى تأمل دارد . اگر بازگشت محمد اعظم را به كابل همراه با سيد جمال بدانيم بدين معناست كه اين دو شش ماه بعد از فتح قندهار و شكست شير على در اين منطقه توقف كرده‏اند . احتمالاً توقف آنان به خاطر دفع حمله احتمالى شير على بوده است . در ضمن در اين مدت براى ايجاد افغانستان مترقى برنامه ريزى مى كرده‏اند . زيرا با بيمارى و ناتوانى محمد افضل اين مسأله روشن بود كه جانشين وى محمد اعظم خواهد بود . تماس سيد جمال با علمأ و شخصيتهاى متعدد در قندهار كه اسامى آنان در دفتر وى ثبت شده (122) حكايت از برنامه‏اى خاص براى كشور افغانستان دارد كه در صدد اجراى آن بودند .


2 ذى حجه 7 / 1283 آوريل 1867

سيد جمال در قندهار نيز به نگارش رساله‏هاى غربى مشغول بوده است . از وى رساله‏اى در عرفان به زبان عربى باقى مانده كه در تاريخ فوق نگاشته است . د رآخر رساله آمده :

« كتبه عبد الله جمال الدين الحسينى الاستنبولى »

بعد روى اين كلمه به خط قرمز اضافه شده « الكابلى » و بعد:

« الافغانى فى بلدْ قندهار . . . » (123)

براى اولين بار سيد با عنوان: « استنبولى » امضأ مى كند . اين احتمال وجود دارد كه در سفر قبلى او به افغانستان عده‏اى وى را شيعه و ايرانى مى دانسته‏اند و از اين روى در راه فعاليتهاى او مشكل مى آفريده‏اند . از اين روى وى راه حلّ را در استنبولى معرفى كردن خود دانسته تا در موقعيت جديد بتواند به فعاليتهاى فرهنگى اجتماعى خود سرعت ببخشد . احتمالاً اين جز برنامه‏هاى طرح ريزى شده در قندهار براى آينده افغانستان بوده است . زيرا سيد جمال در سفر دوم به افغانستان شهرت مى يابد . و اين شهرت هم بدان سبب بوده كه به عنوان: صدر اعظم محمد اعظم خان مشغول خدمت شده است . از روى اين انتخاب مى توان نتيجه گرفت: سيد جمال در سفر حج مسافرتى به سر زمين عثمانى داشته است . اين نشان مى دهد كه وى اصالتاً افغانى نبوده است . از اين روى محيط طباطبائى مى نويسد:

« سيد را در كابل اسلامبولى و در قاهره كنرى و در اروپا افغانى و در حيدر آباد دكن مصرى مى پنداشتند . » (124)

بعدها كه به استانبول مى رود چون به افغانى شهره شده بود اين لقب را بر مى گزيند و كابلى و افغانى را به نام خانوادگى خود مى افزايد . سيد جمال در صفحات 39 40 46 و 49 دفتر اول خود پسوند « الاستنبولى » را همراه امضأ خود آورده است . (125) تمام اين نوشته‏ها زمانى بوده كه سيد بار دوم به افغانستان مى رود . گزينش لقب « استنبولى » ايجاب مى كند كه وى علاوه بر مسافرت به آن منطقه آشنايى كامل به زبان تركى نيز داشته باشد . در صورتى مردم افغانستان اين عنوان را از وى مى پذيرفتند كه لا اقل بتواند به تركى كه زبان مردم استانبول بود سخن بگويد . در غير اين صورت وى را متهم مى نمودند . اين نكته نيز روشن است كه در منطقه كابل كسى به تركى سخن نمى گفته است . پس بايد اذعان كرد كه سيّد در كودكى در موطنش اسدآباد همدان مثل ديگر مردم زادگاهش به زبان تركى آشنا شده و به آن تكلم مى كرده است .از اين روى درباره لهجه وى گفته‏اند:

« تركى دانستن سيد و حرف زدن او به آن زبان ( كه به شهادت آنها كه حرف زدن او را شنيده‏اند تركى عجيبى غير از عثمانى و شبيه به آذربايجانى ) مؤيد آن است كه هجرتش از اسد آباد همدان در صغر سن مثلاً در هفت هشت سالگى نبود؛ زيرا كه در آن صورت شايد تركى اسد آباد را فراموش مى كرد . و در خود كابل يا حوالى آن تركى معمول نيست . » (126)

همان گونه كه قبلاً بيان گرديد سيّد در ده سالگى همدان را ترك كرد و تا حدود سيزده سالگى همراه پدر بود . اين همراهى در حفظ زبان محلى اثر داشته است . سيّد اشعارى به تركى نيز سروده كه در دفترهاى يادداشت خويش قبل از رفتن به استانبول درج كرده است . اين نمايانگر آشنائى وى به زبان تركى قبل از عزيمت به عثمانى مى باشد . از جمله در صفحه 81 دفتر اول وى دو بيت تركى با معنى آن آمده (127) سپس اسامى فاضلان كابل و هرات ذكر شده كه نشانگر نوشتن اين اشعار در افغانستان است . در هنگام ترك افغانستان و حركت به سوى هند يك بيت شعر از فضولى (128)يادداشت كرده و همين طور در آغاز ورود به عثمانى شعرى از شير على نوائى در دفتر وى ثبت شده كه سيد على رمزى آن را گفته است . (129) اينها همه نشان مى دهد كه وى با زبان تركى آشنا بود و كسى در استانبولى دانستن وى ترديد نمى كرده است .


جمادى الاولى / 1284 سپتامبر 1867

سيد از قندهار به غزنى مى رود . در صفحه 26 دفتر اول وى جملاتى در پند و اندرز به چشم مى خورد . (130) « ناتوان را درياب » و . . . كه نشانگر توجه وى به مسؤوليتى است كه متوجه او و هر شخص با نفوذ اجتماعى است .


جمعه 25 جمادى الاخر 24 / 1284 اكتبر 1867

سيد جمال در روز جمعه وارد كابل مى شود و در بالا حصار در سراچه امى ر دوست محمد خان (131) منزل مى نمايد . جيلانى مى نويسد:

« امير محمد اعظم خان و سردار عبد الرحمان خان برادر زاده‏اش شكست به قشون شير على داده با سيد جمال عازم كابل گرديدند بعد ورودشان امير محمد افضل خان ( بعد از يك سال حكومت ) فوت شده امير اعظم جانشين او گرديد و سيد جمال را وزير اول خود مقرر داشته كارها را بر وفق ميل و اراده او آغاز كرد . » (132)

سيد جمال طبق نقل گروهى به وزارت رسيد و مستقيماً به امور افغانستان رسيدگى مى كرد . در راه ترقى و تعالى اجتماعى و فرهنگى اين ديار مى كوشيد . در اين برهه بود كه نام وى بر سر زبانها افتاد و در افغانستان شهرت يافت سلطان محمد كابلى از هند در نامه‏اى كه به عنوان: محمود طرزى (133) مدير نشريه « سراج الاخبار » كه در افغانستان منتشر مى شد مى نويسد:

« چون كه علاّمه سيد جمال الدين از ابتدأ در پشتى و تأييد محمد اعظم خان خيلى رسوخ و جايگاه يافت حتى كه بر عهده وزارت عظمى ممتاز گرديد و بسيار برايش اعتماد و وثوق مى داشت . » (134)

سيد جمال حدود يك سال در كابل با موقعيتى خاص به فعاليت پرداخت . در صفحات 80 و 81 دفتر اول سيد جمال اسامى تعدادى از علمأ و فضلاى قندهار (135) كابل (136) و هرات (137) ذكر شده كه به نظر مى رسد سيد با آنان ارتباط و مكاتبه داشته است .

از مكتوبى بر مى آيد كه سيد آزادى يكى از علمأ افغان را كه در حبس بوده از محمد اعظم خان تقاضا مى كند .(138)

سيد در افغانستان نشريه‏اى به نام « كابل » منتشر مى كند كه نسخه‏اى از آن به جاى نمانده است . اين نشريه ادامه نشريه شمس النهار كابل بوده كه قبلاً امير شير على آن را منتشر مى كرده است . بعد از تصرف مجدد كابل با همان عنوان منتشر گرديد . (139) از ديگر خدمات سيد در افغانستان نشر كتاب معروف « تتمْ البيان فى تاريخ الافغان » است .

سيد قاسم رشتيا و غلام جيلانى اعظمى از نقش اصلاحى سيد در موارد زيل ياد كرده‏اند .

« اعلان استقلال سياسى اصلاح امور دربار تشكيل كابينه وزرأ تنظيم سپاه ايجاد مكتبهاى لشكرى و كشورى توجه به سوى زبان ملى پنبتو و تبديل القاب و عناوين صاحب منصبان لشكرى و كشورى از زبان بيگانه به زبان افغان تأسيس روزنامه تأسيس شفا خانه بيطار خانه پستخانه احداث مسافر خانه در طول راههاى مسافرت احداث شهر جديد شيراپور . » (140)


جمادى الثانى / 1285 سپتامبر 1867

در دفتر سيد جمال دو رساله: يكى در طب و ديگرى در اصطلاحات اوزان ثبت شده است . (141) به نظر مى رسد كه وى آنچه را مفيد دانسته استنساخ و يادداشت مى كرده است .


برخى تصرف مجدد كابل را توسط امير شير على در اواخر ماه جمادى الثانى دانسته‏اند . (142)


رجب / 1285 اكتبر 1867

امير شير على خان پس از شكست در قندهار به هرات مى رود . در اوائل سال 1284 كه ناصر الدين شاه به مشهد مى آيد (143) او مخفيانه فرزند خود امير يعقوب را به مشهد مى فرستد تا قول همكارى و مساعدت از ناصر الدين شاه بگيرد . شهريار ايران به گرمى از فرستاده امير شير على استقبال و قول مساعدت مى دهد . (144) از اين روى امير شير على با مساعدت دولت ايران مجدداً كابل را تصرف مى كند .

امير شير على علاوه بر مساعدت ايران از مساعدت دولت بريتانيا نيز برخوردار بود . زيرا در هنگام مسافرت شاه به مشهد مستر تا مسون منشى اول انگليس د ر تهران در ركاب شاه بود . لذا دولت انگليس كه از جريانات اطلاع حاصل نمود حكومت هندوستان سياست عدم مداخله در افغانستان را كنار گذاشت و بناى تحبيب و نوازش و بذل و بخشش را در افغانستان پيش گرفت . در اواخر سال 1867 م / 1284 ه . م . سر جان لارنس فرمانفرماى هندوستان در لندن پيشنهاد كرد:

« حال موقع آن رسيده است كه مابه همسايه خود افغانستان كمكهاى مادى و معنوى بكنيم . » (145)

ادوار براون نيز علت پيشرفت قواى شير على خان را در نتيجه حمايت دولت انگليس از اين شاهزاده دانسته است:

« از طرف انگليسيها كه پولى به حسابى برايش مى فرستادند تقويت شد و بالنتيجه به پراكنده ساختن برادر خود محمد اعظم و برادر زاده‏اش عبد الرحمان توفيق يافت . (146)»

با توجه با آنچه در نوشته‏هاى سيد جمال آمده به نظر مى رسد كه ورود شير على خان به كابل در اوائل رجب بوده است . قبل از تسخير كابل توسط شير على خان محمد اعظم خان و عبد الرحمان خان كابل را ترك مى كنند و به سوى ايران روانه مى شوند . (147) امّا سيّد جمال بر اين كار تن نمى دهد و در كابل مى ماند . فاتحان پس از فتح شهر تبليغات گسترده‏اى عليه سيّد به راه را خانه نشين مى كنند .


جمعه 13 رجب 30 / 1285 اكتبر 1868

در اين تاريخ سيد جمال يادداشتى در دفتر خود دارد كه حكايت از اوضاع بد كابل مى كند:

در منزل سردار ذوالفقار خان در نهايت پريشانى خاطر و افسردگى دل در شهر كابل نووشته شد تا چه پيش آيد . » (148)

نوشته‏هاى سيد در اين زمان نشان مى دهد كه وى مورد هجوم تبليغات زهر آگين قرار گرفته است . سنيان شيعه‏اش مى خواندند و شيعيان سنى و عده‏اى هم بابى! در هنگامه تسخير كابل آنان كه از موقعيت پيشين سيد جمال در رنج بودند به شايعه پراكنى پرداختند . بى شك در اين آلودن فضا و تحريف شخصيت سيّد انگلستان زخم خورده نيز فعال بوده و به حكومتگران خط و جهت مى داده است . جاسوسان انگليس ارتباطات سيد را تحت نظر داشته‏اند . خفيه نويسان انگليس گزارشات متعددى از كابل به نائب السلطنه هند مى فرستاده‏اند . محيط طباطبائى در اين باره مى نويسد:

« فعاليت سيد اسلامبولى يا سيد جمال الدين در دربار امير و ملاقاتهاى محرمانه وى د ربالا حصار كابل خفيه نويشان حكومت هند انگليس را به او بدگمان ساخته و گزارشهاى مفصلى از اين حضور مبهم و ديدار شبانه كه از موضوع مذاكره آن بى خبر مانده بودند به كلكته مى فرستند كه خلاصه آن را در گزارش عمومى بخش سياسى و محرمانه از اداره امور هند كه در « نى نى تال » همان ايّام درج شده مى توان يافت و از زبردستى سيد جمال همدانى در كار اغفال مأمورين خفيه انگليسى در كابل تعجب كرد كه پس از ماهها توقف او در كابل و ديدارهاى شبانه در بالا حصار از حقيقت امر و نيت سيد اطلاعى به دست نياورده و فعاليت او را به حساب سعادت روس مى گذاشتند و از پاره‏اى اظهارات او درباره قدرت روسيه چنين حدس مى زدند . » (149)

سيد جمال الدين در دفتر خود سه شكوائيه دارد كه نشانگر اندوه عميق وى و فشار زيادى است كه بر او وارد كرده‏اند . در آغاز شكوائيه اول آمده:


« هو الغالب على كل العباد .آنچه بد خواهان بگويند اى دل بيا كه ما به پناه خدا رويم . . . انت المشتكى يا الله من ايدى الفاسقين و انت المرتجى يا الله من ايدى الظالمين خلصنى يا ربى من ايدى الفسقْ الفجرْ الكفرْ بحق كرام البررْ جمال الدين الحسينى « الاستنبولى » .(150)


شكوئيه دوم:


« . . . طائفه انكر يزيه اروسم مى خوانند و فرقه اسلامى ه مجوسم مى دانند . سنى رافضى و شيعه ناصبى . بعضى از اخبار چهار يار وهابيم گمان كرده‏اند . و برخى از ابرار اماميه با بيم پنداشته‏اند . آلهيان دهرى و متقيان فاسق از تقوى برى . عالمان جاهل نادان و مؤمنان فاجر بى ايمان انگاشته‏اند . نه كافرم به خود مى خواند و نه مسلم از خود مى داند . از مسجد مطرود و از دير مردود .حيران شده‏ام كه به كدام آويزم و با كدام به مجادله برخيزم از رد يكى اثبات ديگر لازم و از اثبات احدى اعتقاد اخيار بر ضد آن جازم . نه راه فرار كه از دست اين طائفه گريزم و نه جاى قراركه با آن فرقه ستيزم .

در شهر كابل در بالا حصار دست بسته و پاى شكسته نشسته تا از پرده غيب چه برايد و از گردش فلك دون پرور چه زايد فى يوم الجمعه فى 13 شهر رجب . 1285 » (151)


شكوائيه سوم:


« هو الله المنجى من جميع المهن . آه از دل پر خون! آه از بخت واژگون! آه از دست مردم دون . نه علاج دل توانم نه علاج بخت وارون . نه علاج خويش نه علاج مردم دون . چكنم و راز دل با كه بگويم و راه نجات خود از كه بجويم . . . در شهر كابل در بالا حصار در شهر رجب 1285 نوشته شد . الغريب فى البلدان و الطريد عن الاوطاان جمال الدين الحسينى الاستنبولى » (152)

اين شكوائيه چند روز قبل از ترك كابل نگاشته شده است . احتمالاً زمانى بوده كه به وى اطلاع داده‏اند بايد كابل را ترك كند .

اين تعبير الغريب فى . . . در دو مورد ديگر از نوشته‏هاى وى آمده:

. 1 در ورق آخر كتاب لغات قرآن (153) كه تاريخ نگارش آن مشخص نيست .

. 2 بعد از اخراج از ايران در بغداد . (154)


20 رجب 6 / 1285 نوامبر 1868

بعد از تصرف كابل توسط شير على حكومت جديد سيد را تحت نظر داشت و به وى آسيبى نرساند . امّا اطمينانى به وى نداشتند بالاخره سيد جمال الدين به عنوان سفر حج كابل را ترك كرد . (155)


16 . 25 شعبان 11 / 1285 دسامبر 1868.

در اين تاريخ سيد جمال قندهار را ترك گفت (156) و براى هميشه با افغانستان وداع كرد . مسير سيد دقيقاً مشخص نيست ولى آنچه مسلم است سيد به بمبئى هند رفته است .


ذى حجه / 1285 مارس 1869

سيد جمال بعد از ترك افغانستان در ذى حجه 1285 وارد بندر بمبئى مى شود . در بمبئى آشنايان و دوستان سيّد كه اكثراً ايرانى بودند به ديدار وى شتافتند سيّد در مجالس و مراسم آنان شركت مى كرد . دولت هند منزلى براى سيد آماده مى كند و وى بناچار به آن جا مى رود . دولت مى پذيرد كه سيد جمال دو ماه در هند بماند . استقبال از سيّد بى نظير بود و با شكوه بزرگان و راجه‏هاى هند به ملاقات وى مى شتافتند . در اين ديدارها براى رهبران مسلمان محدوديت بيشترى بود .

مى بايست ديدار آنان حتماً تحت نظارت دولت باشد . (157)


7 ذى حجه 21 / 1285 مارس 1869

از جمله ديدار كنندگان با سيد جمال ايرانيان مقيم بمبئى بودند . چون آنان سيّد را مى شناختند سعى مى كردند يادداشتى براى وى به يادگارى بنويسند .

در آستر رساله « بخورات الكواكب السبعه » به جاى مانده از سيّد چنين نوشته شده است:

« در بندر معموره بمبئى به خدمت سيد جمال الدين صاحب رسيديم . الحمد الله رب العالمين بعد از هفده سال به خدمت كسى كه صاحب ذوق بود مشرف شدم صحيح محمد المشهور » . (158) گويا وى از عالمانى بوده كه در نجف سيّد را ديده و از ذوق و استعداد وى آگاهى داشته است .


14 ذى حجه 28 / 1285 مارس 1869

عبدالجواد خراسانى كه قبلاً با سيد آشنا بوده بعد از ده سال مجدداً به ديدار وى مى رود . اين ديدار در مسجد حاجى حسين كه محل تجمع ايرانيان بوده صورت مى گيرد . در صفحه 33 دفتر اول سيد اشعارى از حاجى ملا هادى سبزوارى نوشته شده است و در پايان آمده:

«به خط عبد الجواد خراسانى در بندر بمبئى در مسجد حاجى حسين 14 ذى حجه . 1285 » (159)


14 محرم 26 / 1286 آوريل 1869

ارتباط سيد با ايرانيان مقيم بمبئى گسترده و وسيع بوده . در اين سفر در ايّام محرم به مسجد ايرانيان مى رفته و در مجالس آنان شركت مى جسته است .

در صفحه 82 دفتر اول وى بعد از ذكر يك جمله عربى چنين آمده:

« فى ليلْ 14 محرم الحرام در مسجد حاجى حسين شيرازى در بمبئى شيخ لطف الله البرحانى الساكن فى الشيراز ابن اخ الشيخ حسين ناظم الشريعْ المشهور بالظالم » (160)

اين احتمال نيز وجود دارد سيّد كه در صدد خروج از هند بوده در اين ديدار با ايرانيان وداع كرده باشد .


15 محرم 27 / 1286 آوريل 1869

در صفحه 29 دفتر سيد يك بيت تركى از اشعار فضولى نقل شده سپس آمده:

« در يوم چهارشنبه 15 شهر محرم الحرام 1286 جناب آقا شيخ محمد فرمودند . » (161)

شيخ محمد در آغاز ورود سيّد به هند به ديدار وى مى شتابد . احتمالاً اكنون براى واع با سيد به محضر وى مشرف شده باشد . به هر حال سيد جمال قبل از اتمام دو ماهى كه قرار بود در هند بماند وتماس روشنفكران و رجال علمى و دينى با وى بود . براى استعمار غير قابل تحمل بود كه سيد با مردم ارتباط داشته باشد و با آنان سخن بگويد . از اين روى مأموران انگليس به وى مى گويند:

« دولت هند وسايل اقامت دو ماهه شما را تهيه نموده امّا امروز به شما مى گوييم كه محيط اين سامان با اقامت شما در هند مساعد نمى باشد . »

سيد جمال الدين در پاسخ مى گويد:

« به هند نيامده‏ام كه حكومت بريتانياى كبير را بترسانم نه قدرت آن را دارم كه انقلابى بر پاسازم ونه آن كه به عمليات آنان انتقاد نمايم . با اين وصف از مثل من سيّاح گوشه گيرى دولت هراسناك است و از كسانى جلوگيرى مى كند كه مرا ملاقات مى نمايند با آن كه آن‏ها ناتوانتر از من هستند ثابت مى كند كه حكومت بريتانيا اراده‏اش كوچك و شوكت او ناتوان شده است و در اين جا عدالت و امنيت حكمفرما نيست . در حقيقت دولتى بر اين كشور پهناور حكومت مى كند كه از خود ملت ناتوانتر است . » (162)

سيد جمال به كسانى كه به ديدار وى آمده بودند گفت:

« آنها با تمام تعدادشان متجاوز از ده هزار نفر نمى شوند . هر گاه شما صدها ميليون پشت بشويد و زمزمه در گوش بريتانيا نماييد و طنين در گوش بزرگ آنان: گلادستون بنماييد و هر گاه شما صدها ميليون از هند با هم باشيد خداوند شما را مسخ كرده و لاك پشت شويد و در جزيره بريتانيا فرو رويد آزاد مردانى در هند خواهيد شد . »

سيد خطاب به حاضران كه تحت تأثير سخنان وى قرار گرفته بودند و اشك مى ريختند مى گويد:

« ملتى كه در راه استقلال خود به دشمن حمله ور شد و مرگ را استقبال كرد آن ملت زنده و جاويدان خواهد بود . »

سيد پس از اين سخنان شورانگيز مهيا شد كه با مأمور انگليسى به هر كجا كه مى خواهد برود . مأمور گفت: يك روز مهلت دارى . فردا بايد حركت كنى .

سيد گفت: به كجا؟

مأمور پاسخ داد: پس از خارج شدن از هند به هر كجا كه مى خواهيد برويد! در بامداد فرداى آن روز سيد با كشتى بمبئى را به قصد كانال سوئز ترك كرد . (163) احتمالاً خروج سيد از هند در 15 محرم الحرام 1285 بوده است . او در اين مدت كوتاه بذر آزادى و برادرى و اتحاد عليه دشمن مشترك را در هند افشاند . (164)


ربيع الثانى 1286 ه . ق ./ ژوئيه 1869 م .

سيد جمال پس از رسيدن به كانال سوئز به قاهره رفت و بيش از چهل روز در اين شهر ماندگار شد . عده‏اى از طلاب الازهر بويژه طلاب سورى گرد او جمع شدند و از وى خواستند كتاب شرح الاظهار را تدريس نمايد . سيد به آنان پاسخ مثبت داد .(165) سيّد طبق يادداشت خود در روز چهار شنبه ماه ربيع الثانى 1286 در مصر ؛ در محله جميله (166) بوده است . سيد به دانشگاه الازهر مى رود و به سخنرانى مى پردازد . اين سخنرانيها براى دولت وقت كه حامى بريتانيا بود گران تمام شد . از اين روى به بهانه مسلمان شدن كشيشى به دست سيد او را از آن ديار اخراج نمودند . (167)

زيرا بين عيسويان و مسلمانان در اين زمينه مسائل و مشكلاتى بروز كرده بود .

عبده نيز از ورود سيد به مصر در سال 1286 ه ياد مى كند . (168)


رجب 1286 ه . ق . / اكتبر 1869 م .

سيد جمال الدين از پيش قصد داشت به مكه برود از تصميم خود بر مى گردد به عثمانى مى رود . ورود سيد به عثمانى در ماه رجب بوده است:

« در شهر رجب در شهر استنبول در قرب جامع فاتح در محل مكتب نشسته‏ام . سنه 1286 ه . جمال الدين الحسينى . » (169)

سيّد افزون بر شهرت جهانى خيلى سريع در محافل علمى سياسى استانبول درخشيد . مطبوعات درباره جايگاه علمى و معنوى وى مقالاتى نشر دادند . از اين روى عالى پاشا مشتاق ديدار با اين مرد بزرگ روزگار شد . ديدار انجام گرفت (170) و عالى پاشا شديداً تحت تأثير سيّد قرار گرفت و علاقه‏مند به وى شد . سيّد به خاطر دانش و جذابيت قوى در بين وزرأ اعيان و اشراف نيز محبوبيتى ويژه يافت .

دكتر محمد عماره مى نويسد:

« سيد زمانى كه در عثمانى بود به آموختن زبان تركى پرداخت و بعد از شش ماه به خوبى از عهده آموزش آن بر آمد . » (171)

اين سخن دكتر عماره به دور از حقيقت است . همان گونه كه پيش از اين اشاره شد سيد جمال اهل اسدآباد همدان بوده و به تركى از كودكى آشنايى داشته است . گواه بر اين مطلب اشعار تركى موجود در دفتر يادداشتهاى اوست كه در افغانستان و هندوستان نوشته شده است . در دفتر سوم بيتى از اشعار تركى امير على شير نوائى آورده كه آن را در تاريخ شهر رجب المرجب 1286 (172) هنگام ورود به عثمانى فرا گرفته زبان فرانسوى بوده است . وى از كتابهاى چاپ شده در عثمانى بدين منظور بهره برده است . برخى از آن كتابهاى آموزشى عبارتند از:

. 1 كتاب مكالمه صبيان ( تركى فرانسه ) چاپ 1283 ق . استانبول . سيد اين كتاب را مطالعه كرده و يادداشتها و ملاحظاتى هم بر آن دارد . (173)

. 2 كتاب تعليم لسان چاپ 1284 ق . عثمانى . در تعليم زبان فرانسه به تركى سيد جمال الدين قسمتهايى از آن را مطالعه كرده و توضيحاتى بر آن نوشته است . (174) كتابهايى به زبان تركى از سيد به جاى مانده كه وى آنها را خوانده و علامت گذارى نموده و بر پاره‏اى از مطالب آن عناوينى را افزوده است . بنابر اين سيد از قبل با زبان تركى آشنايى داشته و در عثمانى به آموزش زبان فرانسه مى پردازد . چون متن اين كتابها تركى بوده برخى تصور كرده‏اند كه وى تركى مى آموخته است . البته در ضمن مطالعه بالهجه استانبولى نيز آشنايى پيدا كرده است .

. 3 سيد براى تكميل زبان فرانسه كتابهايى كه به زبان فرانسه بوده مى خوانده است از جمله كتابهاى گرامر . در بين كتابهاى گرامرى كه وى مطالعه مى كرده كتابى وجود دارد چاپ قسطنطنيه 1870 م . سيد اين كتاب را خوانده و بر حواشى آن به قصد ياد گرفتن فرانسه يادداشتهايى كرده است . (175)

از اين روى بايد گفت سيد جمال در عثمانى به فراگيرى زبان فرانسه مشغول بوده نه زبان تركى . سيّد در اين مدت خيلى عالى زبان فرانسه را فرا مى گيرد به گونه‏اى كه مى توانسته به آن زبان نامه بنويسد . سيد جال به مطالعه و تحقيق در مسائل و علوم مختلف مى پردازد . از جمله كتابهايى كه مطالعه مى نمود در زمينه جفر بود . (176) سيد در مسجد سلطان احمد عنوان مدرسى مى يابد و در آن جا به تدريس مى پردازد . (177) بعد از گشذت شش ماه حضور در عثمانى به عضويت « انجمن معارف » و « انجمن دانش » (178) در آمد . در آن زمان مسؤوليت وزارت معارف با منيف پاشا بود . (179) عضويت سيّد د راين انجمن باعث كمال آن گرديد . سيد جمال آرأ و نظرات خود را بى پروا مطرح مى كرد . وى معتقد بود: آموزش بايد جنبه عمومى بيابد ولى حسن افندى شيخ الاسلام و متصدى اوقاف عثمانى با اين نظر مخالف بود . (180)

سيد جمال در مسجد سلطان احمد و اياصوفيه به سخنرانى مى پرداخت و درباره اتحاد و هماهنگى مسلمانان و فوائد علم و صنعت اقتاصد و تجارت سخن مى گفت . محبوبيت و عنايت مردم به وى و مراجعه مكرر به او باعث شد كه حسن افندى اسد آبادى را رقيب خود بداند و در صدد توطئه عليه وى برآيد . او با سيّد و نظراتشان مخالفت مى كرد و منتظر فرصت مناسبى بود كه او را از صحنه خارج سازد . مخالفان سيّد با آنچه باعث تثبيت موقعيت او مى شد مخالفت مى كرند . از جمله بين عثمانى و يمن مشكلاتى بروز كرده بود سيد پيشنهاد كرد حاضر است براى حل مشكل به يمن مسافرت نمايد . ولى مخالفان وى كه موفقيت او را باعث تزلزل موقعيت اجتماعى خويش مى دانستند سلطان را از واگذاردن اين مأموريت به وى منع كردند . (181) از آنچه مرحوم محسن امين در شرح حال سيد على بن شهاب نگاشته بر مى آيد كه اين مشكل مربوط به شيعيان حضر موت بوده و تا سال 1311 ادامه داشته است . على بن شهاب در اين سال براى حل مشكل و رفع ظلم از شيعيان حضر موت و مسلمانان جاوه به عثمانى مسافرت مى نمايد . (182) از آن جا كه سيد جمال موقعيت اجتماعى والائى در عثمانى به دست آورده بود روز نامه « بصيرت » كه به تركى چاپ مى شد براى آشنايى مردم با وى در شماره فوق العاده خود به تاريخ جمادى الثانيه 1287 يك عبارت و دو بيت شعر عربى را به خط سيد جمال منتشر كرد . (183) حسن افندى براى از بين بردن محبوبيت سيد تلاش وسيعى را آغاز نمود . وى سخن از او را در باب علم حق بهانه كرد و سيد رانزد سلطان فاسد العقيده معرفى نمود . (184) ولى نتواست با اين دست آويز جديد شخصيت سيد جمال را نزد افكار عمومى و سلطان بى اعتبار نمايد .


رمضان / 1287 دسامبر 1870

در رمضان 1287 تحسين افندى رئيس دار الفنون عثمانى از سيد جمال الدين خواست كه در جمع داشنجويان سخنرانى نمايد . (185) وى نيز سخنرانى خود را تنظيم و قبل از قرائت در جمع دانشجويان و علمأ و نويسندگان و مديران جرايد و استادان دارالفنون آن را به صفوت پاشا وزير فرهنگ و شيروانى زاده مشاور دولتى و منيف پاشا ( وزير سابق علوم ) و از رجال دولتى و عضو انجمن معارف نشان داد و مورد تأييد و تصويب آنان واقع گرديد . وى خطابه خود را با صداى رسا و آهنگ گيرا و منظم چنان به پايان برد كه همه را تحت تأثير قرار داد . وى در اين سخنرانى از زندگى اجتماعى سخن به ميان آورد و لزوم تلاش و كوشش براى رسيدن به صنعتت و علوم بايسته را ياد آور شد:

«هر كس تنها به سايه كوشيدن مى تواند به هر مقصدى كه داشته باشد برسد . حتى حضرت انبياى عظام عليهم الصلاْ و السلام هم وقتى كه نكوشيده‏اند و زحمت نكشيده‏اند عقب مانده‏اند . » (186)

شيخ الاسلام حسن افندى اين سخنرانى را بهانه كرد و سيد را متهم نمود كه نبوت را صنعت مى داند . از اين روى وى را تكفير كرد . (187)

بحث پيرامون اين فقره از سخنرانى سيد جمال باعث مباحثى در محافل و جرايد عثمانى گرديد . در نتيجه سيد اواخر سال 1287 عثمانى را ترك كرد . تبليغات برخاسته از جبهه حسن افندى تنها متوجه سيد جمال نبود . جبهه حسن افندى دارالفنون را كانون تبليغ افكار ضد مذهبى مى دانست و كارگردانان نظام آموزشى تازه را ناشر الحاد و زندقه . اين ترّهات بهانه‏اى شد كه تحسين افندى را از رياست دارالفنون بر كنار كنند و پس از گذشت يكسال دار الفنون را نيز تعطيل نمايد .روز نامه فارسى زبان اختر چاپ استانبول در شماره 16 سه شنبه 27 جمادى الاولى سال 1309 تكفير نامه‏اى را عليه سيد جمال منتشر كرد: (188)

« على رؤس الاشهاد اظهار زندقه والحاد نموده حاشا و ثم حاشا نبوت را به عنوان صنعت ياد نمود . » (189)

زمان صدور اين تكفير نامه وقتى كه دولت ايران سيد جمال را از ايران اخراج كرده بود و وى در لندن با مجلّه ضيأ الخافقين عليه شاه ستمكار ايران مقاله مى نوشت . (190)


آخر ذى حجه 22 / 1287 مارس 1870

سيد جمال الدين بعد از ترك عثمانى در روز آخر ذى حجه براى بار دگر وارد مصر گرديد . (191) سيّد تاريخ ورود خود را به مصر چنين گزارش مى دهد:

« در شهر محرم الحرام سنه 1287 وارد محروسه مصر القاهره شدم . در جنب سيدنا الحسينى سكنى اختيار نمودم مشغول تعليم گرديدم . جمال الدين الحسينى . »(192)

سيد جمال الدين ورود خود را محرم سال 1287 ذكر كرده است . اين تاريخ صحيح نمى باشد زيرا:

. 1 از قراين و شواهد از جمله: تصريح خود وى به اين مطلب كه « مشغول تعليم گرديدم . » به دست مى آيد كه سفر وى به مصر موقتى نبوده است .

. 2 همه اتفاق دارند: سيد جمال در رمضان 1287 در دارالفنون عثمانى سخنرانى كرده است . (193)

. 3 طبق نوشته خود او در 15 محرم 1287 در منزل حاجى بيك وهبى مميز اول ضربخانه در جوار سلطان محمد فاتح (194) بوده است . پس معلوم مى شود كه در اين نوشته اشتباهى رخ داده است . سيّد تاريخ ورود خود را بعد از پنج سال در تاريخ 1292 نوشته (195) وبه جاى ذى حجه محرم نوشته است . در ارتباط با ورود مجدد سيد به مصر و آشنايى عبده با وى نيز ترديدى وجود دارد . در برخى كتابها از قول عبده زمان آشنائى وى با سيّد در محرم 1288 ( 1271 م . ) ذكر كرده‏اند . (196) و برخى محرم 1287 (197)كه اين تاريخ در صورتى صحيح خواهد بود كه فرض كنيم: سيد جمال در اين بين از مصر ديدارى داشته امّا بسيار كوتاه و با عبده براى ديدار سيّد به عثمانى رفته است . ولى بر هيچ يك از اين دو فرض شاهدى نداريم . از اين روى بايد زمان آشنايى را محرم 1871 م دانست .


شنبه 13 جمال الاولى 1288 - 31 ژوييه 1871

سيد جمال بعد از مدتى اقامت در مصر در صدد خروج از آن ديار بر مى آيد و تذكره مرور به عثمانى را از سفارت ايران مى گيرد . (198) رياض پاشا در ملاقاتى كه با سيّد داشت از وى خواست كه در مصر بماند:

« خيلى مجذوب لياقت و كمالات او شده از حكومت مصر براى او يك مستمرى به قدر هزار غروش مصرى در ماه مقرر كرد؛ لذا سيد در مصر بماند . (199)»

سيد در مصر به تعليم و تربيت طالبان علم پرداخت و از اين طريق حركت گسترده علمى را در كشورهاى اسلامى بويژه كشورهاى عربى سبب گرديد . تلاشهاى علمى و اصلاحى وى را در دوران هشت ساله توقف در مصر مى توان به سه دوره تقسيم كرد:

. 1 دوره آشنايى و جذب نيرو . از آغاز تا اواخر سال 1290.

. 2 دوره تدريس و بحث و تثبيت موقعيت اجتماعى و به تعبير ديگر كادر سازى و تحول فرهنگى . از اواخر سال 1290 تا اوائل سال 1294.

. 3 دوره فعاليتهاى سياسى و تشكيل نيروهاى تربيت شده و براى نجات مصر . از محرم 1294 تا زمان اخراج از مصر .

بر اساس قرائن و شواهد حركتهاى سازمان يافته سياسى وى باعث گرديد كه رژيم مصر تحمل وى را نكند و به اخراج او از ديار مصر دست يازد . امّا على رغم خواست دشمنان آزادى وبيدارى تلاشهاى علمى و فرهنگى به بار نشسته بود . احمد امين مى نويسد:

« آن بذرهائى كه سيد در فارس و آستانه پاشيد نروييد اما آنچه در مصر تجربه كرد روئيد و رشد كرد . » (200)

از فعاليتهاى سيّد تا به سال 1290 اطلاعى در دست نداريم از اين روى تلاشهاى علمى و سياسى وى را در ديار مصر از همين سال پى مى گيريم .


1873 / 1290

سيّد پس از دو سال اقامت در مصر شروع به تدريس مسائل فلسفى و اعتمادى كرد . گويا در آغاز متن خاصى را براى تدريس بر نمى گزيند بلكه خود به نقل و نقد آرأ فلسفى و عقيدتى مى پردازد . اين درسها را عبده در رساله‏اى به نام « الواردات » گرد آورد و خود مقدمه‏اى بر آن نگاشت . دكتر محمد عماره در اين باره مى نويسد:

« عبده مقدمه رساله الوارادات را نگاشت و آن رساله‏اى است فلسفى كه افغانى آن را در سال 1872 م / 1290 ه . املأ كرده و اين اولين اثر از آثار فكرى عبده است كه براى ما به جاى مانده وبعد از مرگ وى منتشر شده است . » (201)

عبده در مقدمه اين رساله به چگونگى آشنايى خود با سيّد جمال و تدريس مطالب آن اشاره دارد:

« من به جستجوى علوم گوناگون سر گرم بودم و در همان هنگام كه پيرامون باغستانهاى دانش مى گشتم بر آثارى از علوم حقيقى ( حكمت ) آگاهى يافتم و سخت به آنها دل بستم ؛ اما كسى را نيافتم كه آهنگ آن علوم دانسته باشد . . . تا خورشيد حقايق پرتو افكند و در شعاع آن امور لطيف و باريك بر ما روشن گشت . اين كار با ورود حضرت حكيم كامل و حق قائم استاد ما سيد جمال الدين تحقيق يافت .... پس ما اميد به او بستيم كه شمه‏اى از علوم مزبور را تدريس كند و او درخواست ما را اجابت نمود . و خداى را سپاس . اين ماجرا در سال 1290 ه . رخ داد و ما از اين طريق به تحفه‏هاى شگفت دست يافتيم . پس او ما را به كلياتى اشارت فرمود كه اين كتاب جزئياتش را بيان مى كند و به نشانه‏هايى رهنمون شد كه اين رساله دلائل روشن آن را عهده درا است و اين امر به هنگامى روى داد كه در كار حكمت سستى و فتورى پيش آمده بود و آن حكيم گويا بارانى بود كه براى زنده ساختن اين نعمت فرستاده شد . . . » (202)

درسهاى سيد جمال در سال 1290 در مصر و حوزه بسته الازهر عكس العملهاى منفى را در پى داشته است . از جمله شيخ عليش و برخى از همفكران وى در برابر انديشه‏هاى سيد به مخالفت بر مى خيزند و وى را ملحد و بى دين مى‏خوانند . سليم يك عنحورى در همين خط سير مى‏كرد . وى مى‏نويسد:

« او ( سيّد جمال ) چون در شناخت اديان مهارت دارد به الحاد و قدم عالم گراييده و چنين تصور مى‏كند كه ذرات پراكنده در فضا تكامل مى‏يابند و دگرگون مى‏شوند و به شكل اجرام قابل رؤيت در مى‏آيند و به نظر وى اعتماد به وجود محرك و علت نخستين و حكيم تصورى است كه از پيشرفت انسان و بزرگداشت معبودى كه در طول سالهاى دراز بدان گرايش يافته به وجود آمده است . » (203)

البته بعدها محد عبده سليم بك را قانع كرد كه راه صواب نپوييده و سليم بك نيز به اشتباه خود در مقاله‏اى ديگر معترف شد و به دفاع از سيّد پرداخت (204) و در سلك شاگردان وى درآمد . (205) سليم بك گزارش جالبى دارد از شيوه آموزشى سيّد بدين شرح:

« رسم معمول جمال الدين اين بود كه روزش را در خانه مى‏گذارند و همين كه تاريكى شب فرا مى‏رسيد عصايش را بر مى‏داشت و به قهوه خانه‏اى نزديك « از بكيه » مى‏رفت و در آن جا جمعيتى به صورت نيم دايره دور هم مى‏نشستند و سيد د رميان آنان قرار مى‏گرفت . در اين نيم دايره لغوى شاعر منطقى پزشك شيميدان مورخ جغرافى دان مهندس و طبيعى به يكديگر پيوسته بودند و در طرح دقيق‏ترين مسائل و مشكل‏ترين مباحث مورد احتياج با يكديگر مسابقه مى‏دادند . آن گاه عقده‏هاى اشكال آنها را يكى يكى حل مى‏كرد و طلسمها و رموزى كه بدان اشاره مى‏شد گشوده مى‏شد و با زبان عربى فصيح بدون لكنت زبان و بدون معطلى و ترديد مانند سيل خروشان از قريحه‏اى كه خستگى را

نمى‏دانست چيست حرف مى‏زد و شنوندگان را دچار شگفتى مى‏ساخت . و به همه پرسشها جواب مى‏داد و معترضين را قانع و ساكت مى‏نمود . سيّد اين وضع را ادامه مى‏داد تا پرده تاريك شب فرو مى‏افتاد آن وقت حساب قهوه خانه را از جيب‏

خود تصفيه مى‏كرد و راه خانه را پيش مى‏گرفت . » (206)

سيّد به خواست شاگردان متونى را براى تدريس برگزيد . امّا به خاطر اطلاعات گسترده‏اى كه داشت به هر بخش و فصلى كه مى‏رسيد كلام را بسط مى‏داد و افكار خود را القأ مى‏كرد:

« هر فصلى از فصول يا جمله‏هاى آن كتابها تكيه گاهى بود كه شيخ ( جمال الدين ) در شرح افكار و آرأ خود و بسط و توسعه در نواحى فكرى و تطبيق بر حيات واقعى و نظر او به جهان به عنوان يك واحد ابراز مى‏كرد در حالى كه تصوف را با فلسفه و هيأت ممزوج مى‏نمود . » (207)

سيّد تفكر خود را به دو گونه ارائه مى‏داد:

. 1 دروس علمى منظم كه براى عده‏اى خاص از علمأ و فضلأ همچون: محمد عبده شيخ عبد الكريم سلمان شيخ ابراهيم لقانى سعد زغلول و شيخ ابراهيم هلباوى افاده مى‏نمود . (208)

. 2 دروسى كه براى عموم در قهوه خانه‏ها اجتماعات و . . . افاده مى‏نمود . محمود سامى با رودى عبدالسلام مويلحى ابراهيم مويلحى على مظهر سليم نقاس اديب اسحاق و . . . جز شاگردان اين مدرسه سيّد بودند . (209) البته برخى از

شاگردان مدرسه اول در اين مدرسه نيز شركت مى‏جستند و بهره مى‏بردند .

تاريخ تدريس كتابهاى گوناگون: فلسفى اصولى منطقى هيئت تصوف و عرفان را كه سيد به طور منظم در منزل خود داشته و عبده و همفكران وى در آن شركت مى‏كرده‏اند و ديگر فعاليتهاى سيّد را با توجه با اسناد باقى مانده از وى ارائه

مى‏دهيم . درباره تدريس سيد در دانشگاه الازهر نظرها گوناگون است:

در كتاب « الاستاذ الامام » به اين نكته تصريح شده كه سيّد جمال الدين هيچ گاه در دانشگاه الازهر تدريس نكرده است . (210) ولى برخى نوشته‏اند: در اوان ورود به مصر آن جا تدريس مى‏كرد؛ اما روزى كه يك كره براى نشان دادن موقعيت جغرافياى جهان اسلام به الازهر آورده بود علماى الازهر با وى به مخالفت برخاستند و او را از تدريس

در الازهر محروم كردند . (211)


پنج شنبه 14 شوال 5 / 1290 دسامبر 1873

در اين تاريخ تدريس تلويح الاصول در قاهره به پايان رسيد . سيّد در تعليقاتى كه بر اين كتاب دارد مى‏نويسد:

« تدريسش در مصر القاهره سنه 1290 از هجرت محمدى ( صلعم ) اتفاق افتاد و على قدر الامكان تا باب محكوم عليه تصحيح گرديد و بعضى ( حواشى ) از فنارى بر هوامش كتاب نوشته شد . جمال الدين الحسينى الافغانى . » (212)


سه شنبه 26 شوال 17 / 1290 دسامبر 1873

ديدار از اهرام مصر: « هرمان (213) كه در جيزه مصر واقع است زيارت شد و عجائب آنها كه به نظر رسيد موجب حيرت گرديد . جمال الدين الحسينى . » (214)


صفر / 1291 مارس 1874

سيد جمال به دانشگاه الازهر رفت و آمد داشته است . شايد در يكى از همين ديدارها كره جغرافياى را با خود به دانشگاه الازهر برده باشد . از يادداشتى كه وى بر روى جلد يكى از كتابهاى خود كه به عربى نوشته است اين مطلب به دست مى‏آيد كه او مى‏خواسته الازهر خفته را بيدار كند و متوجه پيشرفتهاى علمى روز نمايد . آنان را به

انديشه در آنچه لازم و به درد جامعه مى‏خورد وا دارد و از علوم و فروضى كه به كار جامعه نمى‏آمد باز دارد . در همين تاريخ گفتگويى دارد با يكى از دانشجويان الازهر به نام حسين . از وى سؤال مى‏كند: آيا سوار قطار شده‏اى؟

پاسخ مى‏دهد: بله‏

سؤال مى‏كند: چه چيزى قطار را به حركت در آورده؟

پاسخ مى‏دهد: علم . (215)


1874 / 1291

در اين تاريخ تدريس اشارات ابن سينا شروع شده (216) است .


محرم / 1292 فوريه 1875

گويا در اين سال بيشترين فعاليت علمى سيّد تدريس فلسفه بوده است . مى‏نويسد:

« در شهر محرم 1292 در محروسه مصر قرب قلعه مشغول تدريس فلسفه مى‏باشم . » (217)


پنجشنبه 23 ربيع الثانى 29 / 1292 مه 1875

در اين تاريخ خواستار ورود به محفل فراماسونرى (218) مى‏شود . سيد جمال با اين كار در صدد بر مى‏آيد به طور جدى وارد مسائل سياسى شود؛ زيرا نيروهاى سياسى در چنين تشكيلاتى سازماندهى مى‏شدند .


رجب / 1292 اوت 1875

سيد جمال افزون بر تدريس و تحقيق به استنساخ رساله‏هاى مفيد نيز مى‏پرداخت و يا به ديگران وا مى‏گذارد . سيّد به استنساخ نوشته‏هاى ابن سينا بسيار علاقه داشته از اين روى رساله‏هاى متعددى از ابن سينا كه سيّد آنها را استنساخ كرده در بين كتابهاى خطى وى به جاى مانده است . در تاريخ فوق استنساخ رساله « اقسام العلوم » ابن سينا به دست امين رضا ساكن مصر به پايان رسيده است . (219)


14 ذى حجه 11 / 1292 ژانويه 1876

در اين تاريخ تفسير ابن سينا از سوره اخلاص فلق وناس توسط احمد عبد الغنى النجيلى الشافعى استنساخ شده است . (220)


شب عاشورا 6 / 1293 فوريه 1876

طبق يادداشت سيد جمال الدين در اين تاريخ بعد از گذشت هشت ماه از تاريخ در خواست ورود به فراماسونرى به عضويت لژ كوكب الشرق پذيرفته مى‏شود . (221)

برخى در اين سند ترديد كرده‏اند . (222) اگر اين ترديد پذيرفته شود بدين معنى خواهد بود كه سيد جمال با محافل فراماسونرى ارتباط داشته ولى عضو رسمى نبوده است .


صفر / 1293 مارس 1876

در اين تاريخ سيّد تدريس حكمْ العين را آغاز نمود . (223) در انتهاى نسخه شرح حكمْ العين شاه ميرك بخارى نوشته است:

« در سنه 1293 در مصر محروسه شروع به تدريس حكمْ العين نمودم از براى جماعتى از طلبه علم ازهر و در سنه 1294 در شب پنجشنبه 24 جمادى الثانى بختام پيوست و در همين سال روسيه با دولت عثمانيه محاربه مى نمود از طرف آسيا و از طرف روملى . جمال الدين الحسينى » (224)

در كتاب حاشيه حكمْ العين ملا ميرزا جان نوشته است:

« در شهر صفر در مصر مشغول مطالعه حكمْ العين بودم . 1293 جمال الدين الحسينى الكابلى » (225)


23 جمادى الثانى 16 / 1293 ژوئيه 1876

در اين تاريخ رساله‏اى در تحقيق « مذهب الصوفيْ و المتكلمين و الحكمأ المتقدمين » به خط احمد عبد الغنى نجيلى شافعى (226) استنساخ شده كه نشانگر اهتمام سيد جمال به اين امور مى باشد .


شعبان / 1293 اوت 1876

از جمله كتابهايى كه سيد تدريس كرده تذكره خواجه نصير طوسى در هيئت است . وى معمولاً كتابى را كه مطالعه مى كرده نكات مشكل آن را توضيح مى داده و بر آن تعليقه مى زد و اشتباهات آن را بر طرف مى نموده و گاه عناوينى نيز براى مطالب آن بر مى گزيده است . تذكره خواجه نصير را محمد نعيم مستارى شاگرد سيد براى وى در سال 1291 استنساخ كرده و سيّد در سال 1293 حواشى متعددى نگاشته و تاريخ ثبت حواشى را خود مشخص كرده كه مى تواند حاكى از زمان دريس اين كتاب باشد . در موردى نوشته:

« كتبه جمال الدين فى مصر القاهره فى شهر شعبان المعظم سنه 1293 فى زمان حكومْ اسماعيل خديو مصر » (227)

در مورد ديگر چنين نگاشته:

« در شب دوشنبه 13 شهر شوال در مصر محروسه در درب تبان اين تعليقات منقول از شرح نظام الدين نيشابورى به ختام پيوست . كتبها جمال الدين الحسينى 1293 » (228)


ذى قعده / 1293 نوامبر 1876

پايان استنساخ كتاب نصائح الحكمأ در مصر از روى نسخه مكتوب در كابل . (229)

او در زمينه‏هاى گوناگون به تحقيق پرداخته حتى وقتى كه آشنايى مردم با بهائيت ضرورت پيدا مى كند به تحقيق در اين زمينه مى پردازد و ثمره اين تحقيق عميق در دائرْ المعارف بستانى به چاپ مى رسد . (230) وى در هر جا كه بود به كسب علم و دانش مى پرداخت . كتابهاى وى شامل كتابهاى: فلسفى عقيدتى (231) عرفانى تصوف اصولى رياضى سياسى هيئت و ادبى است . ولى در مصر بيشتر به تدريس كتابهاى فلسفى هيئت و رياضى پرداخته و بر آنها حاشيه و تعليقه زده است . كتابهاى ديگرى وجود دارد كه فقط علامت و عنوان گذارى كرده كه نشانگر مطالعه آنها براى

تدريس است . مانند: اخلاق ناصرى افكار الجبروت فى ترجمه اسرار الملكوت ( به زبان تركى ) تحرير القواعد المنطقيه فى شرح الرسالْ الشمسيه توضيح و تلويح ( حاوى تنقيع الاصول صدر الشريعه بخارى و حاشيه تفتازانى ) حاشيه سيد على بر شرح شمسيه خلاصْ الحساب شيخ بهائى كتاب هيئت قوشجى شرح چغمينى شرح مطالع الانوار شرح مواقف قاضى عضد هدايه ميبدى و حاشيه آن از اصفهانى . (232) شيخ محمد عبده جز كسانى است كه در هنگام تدريس كتابهاى مختلف در محضر سيد جمال بوده و از درسهاى وى بهره برده است . رشيد رضا درباره كتبى كه سيد در مصر

تدريس كرده مى نويسد:

« و عبده رحمه الله تعالى به من خبر داد كه كتابهايى كه نزد سيد جمال خوانده است عبارتند از: الزورأ دوانى در تصوف شرح قطب ( الدين ) بر شمسيه و شرح مطالع ( الانوار ) و سلم العلوم از كتب منطق و الهدايه ( ميبدى ) اشارات حكمْ العين و حكمت الاشراق از كتب فلسفى و كتاب عقائد جلال ( الدين ) دوانى در توحيد و توضيح با تلويح در اصول و چغمينى و تذكره طوسى در هيئت قديم و كتاب ديگرى در هيئت جديد كه اسم آن را از ياد برده‏ام . » (233)

كتابهايى كه عبده از محضر سيد فرا گرفته آنهايى است كه سيد بر تدريس آنها تصريح و يا علامت گذارى و مطالعه كرده است . تنها كتابهاى دوانى در ليست كتابهاى باقى مانده از سيّد موجود نيست .


8 محرم 24 / 1294 ژانويه 1877

در اين تاريخ از سوى تشكيلات فراماسونرى از

جلسه فوق العاده لژ كوكب الشرق قاهره شركت جويد . (234)

سيّد همكارى را با تشكيلات فراماسونرى از سال 1292 آغاز و در سال بعد به عضويت محفل كوكب الشرق قاهر درآمد و به مرور ايّام بر فعاليتهاى سياسى خود افزود . به گونه‏اى كه در سال 1294 كمترين فعاليت علمى را داشته است . وضعيت بد اقتصادى و سياسى مصر باعث شد كه سيد جمال از راههاى گوناگون در ساماندهى اين ديار اسلامى بكوشد و شاگردان ممتاز و آگاه خود را نيز بر خدمت به خلق مسلمان و آگاهى بخشيدن به آنان تشويق نمايد . براى روشن شدن وضعيت اقتصادى و سياسى مصر ضرور مى نماد در اين زمينه بيشتر تأمل كرد و از نقش خئنانه كشورهاى

اروپايى مخصوصاً انگلستان و بى كفايتى خديو مصر و قرار دادن اين كشور عظيم در پرتگاه سقوط سخن به ميان آورد . حفر كانال سوئز در زمان خديو اسماعيل اتفاق افتاد . هزينه‏هاى فوق العاده مربوط به ساختمان كانال سوئز و برنامه‏هاى ديگر حكومت مصر را مجبور به دريافت و امهاى خارجى كرد . اين وامها با وقيحانه‏ترين شرايط به

مصر داده شد . اولين وام در سال 1862 دريافت شد . در سال 1293 / 1876 مجموعه وامها و قروض خارجى مصر به به 94 ميليون ليره رسيد . مقدار زيادى از اين پولها صرف ولخرجيهاى اسماعيل پاشا كاخها و حرمسراها و تجمل طلبيهاى وى شده بود . (235) و اين رقم تا 100 ميليون ليره رسيده كه مصر به بانكهاى اروپائى بدهكار شد . (236)

خيدو اسماعيل براى باز پرداخت وامهاى خارجى تصميم گرفت سهام مصر را در كانال سوئز بفروشد . انگلستان در تاريخ 15 نوامبر 1875 (237) هزار سهم از كانال سوئز را خريد . (238) در پايان همان سال به خاطر كاهش قيمت سهامى مصر دولت مصر نتوانست وامهاى خود را بپردازد . از اين روى دولت بريتانيا مصر را وادار ساخت

كميسيون ويژه‏اى را براى رسيدگى به امور مالى خود بپذيرد . (239) براى باز پرداخت وام ماليات مخصوصاً ماليات روستائيان 9 تا 12 ماه پيش وصول شد . بر اين مشكل كمرشكن افزوده شد كم آبى رود نيل در تابستان 1877 (240) . وضعيت به گونه‏اى وخيم شد كه خديو املاك خود را واگذار كرد . در روز 28 اوت 1294 / 1878 ه . ق . كابينه‏اى را روى كار آورد كه برخى از اعضاى آن را اروپائيان تشكيل مى دادند (241) و در رأس آن شخصى بود ارمنى الاصل و مرتبط با بانكهاى لندن و

پاريس به نام نور پاشا . (242)

عبده در سختى به بررسى وضعيت مصر قبل از سيد جمال پرداخته و مى گويد:

« مردم مصر قبل از سال هزار و دويست و نود و سه شؤون عمومى بلكه خصوصى همه مردم را ملك مطلق فرمانرواى بزرگشان مى دانستند . و همچنين كسى كه در اداره امور مردم نايب و نماينده حاكم باشد اين چنين حقى را دارد تا بر

حسب اراده خويش در همه كارها مداخله كند . . . » (243)

وضعيت بد اقتصادى و سياسى مصر و دخالت بيگانگان در امور اين كشور باعث شد كه سيد جمال الدين به طور جدى وارد صحنه سياسى شود . به هر اندازه كه دخالت بيگانگان بيشتر مى شد به همان اندازه سيد جمال بيشتر فعاليت سياسى مى كرد . به گونه‏اى كه از اواخر سال 1294 ديگر سخنى از تدريس كتابى خاص در يادداشتهاى

وى ذكر نشده است .

اديب اسحاق نويسنده مشهور مصرى و شاگرد سيد جمال درباره سيّد و علت دخالت وى در امور سياسى مى نويسد:

« هو الحكيم الخطيب البالغ الحجْ النبيه المتوقد الذكأ الجرئ الذى لايعرف الخوف . . . و كان السيد جمال الدين كثير التطلع الى السياسْ شديد الميل ألى الحريْ قوى الرغبْ فى انقاذ المصريين من الذل فلما عظم التداخل الاجنبى فى مصر و اختلف امورها الماليْ علم انه لا بد من تغيّر احوالها » (244)

او حكيم سخنور و رساننده حجت و برهان و نام آور روشنايى بخش و افروزنده بى باك بود كه ترس را نمى شناخت . . . سيد جمال الدين در امور سياسى آگاهى بسيار داشت . شديداً به آزادى علاقه‏مند بود .

علاقه فراوان داشت كه مردم مصر از ذلت و خوارى رهايى يابند . و زمانى كه دخالت بيگانگان در مصر زياد شد و امور مالى آن دچار دگرگونى گرديد دانست كه ناچار بايد اوضاع را دگرگون و متغير ساخت .

اين اعتقاد به دگرگونى اوضاع بود كه سيد جمال را به تشكيلات سياسى فراماسونرى كشاند و درگير مسائل سياسى گرديد .

او شاگردان خويش را وارد معركه كرد . شاگرد ممتاز وى شيخ محمد عبده به همكارى با مجلات روى آورد و اولين مقاله او در الاهرام در 14 شعبان 1293 منتشر شد . (245)

عبده در اين مقالات تلاش مى كرد كه محيط تاريك تقليد را به روشنائى انديشه و تحقيق هدايت كند و توجه به علوم عقلى و روحانى را با كوشش در فراگيرى علوم مادى و تجربى قرين سازد . برخى از عناوين مقالات او از اين قرار است:

« والقلم » « العلوم الكلاميه والدعوْ الى العلوم العصريه » « المدبر الانسانى و المدبر العقلى الروحانى » . (246)


24 جمادى الثانى 6 / 1294 ژوئيه 1877

سيد جمال در اين تاريخ تدريس حكمْ العين را به پايان مى رساند . (247) بعد از آن بيشترين تلاش وى در امور سياسى متمركز مى شود .


3 محرم 7 / 1295 ژانويه 1878

در اين تاريخ از سيد جمال الدين دعوت مى شود كه در جلسات لژ فراماسونرى كوكب الشرق قاهره شركت جويد . وى شركت مى كند و با اكثريت آرأ به رياست برگزيده مى شود . (248)

پر واضح است كه در آن زمان هنوز ماهيت ضد انسانى تشكيلات فرماسونرى روشن نشده بود . سيد بر اين باور بود كه از طريق اين تشكيلات و در جمع روشنفكران و آزاديخواهان مى تواند پيامش را به همگان برساند و جامه عمل بر آن پوشد . محفلى بود با شعار: آزادى برابرى برادرى و شرط عضويت در آن باور به آفريننده جهان (249) و هدف و سمت و سوى حركت مبارزه با ظلم و بيداد . اينها كافى بود كه فردى آزاديخواه مخالف سر سخت ظلم و بيداد و تلاشگر در راه برادرى و برابرى را به خود جذب كند . خود سيّد به عوامل جذب اشاره دارد:

« اولين چيزى كه مرا براى اقدام و عمل و شركت در سازمان احراز ( بنايان آزاد ) تشويق كرد عنوان بزرگ و ارزشمند: آزادى برادرى و برابرى بود و اين كه گفتند: هدف اين محفل حفظ منفعت انسان و كوشش و تلاش در راه فرو ريختن كاخهاى ظلم و برافراشتن پرچم عدالت مطلق است . » (250)


1878 / 1295

در اين تاريخ فعاليتهاى سياسى سيد جمال اوج مى گيرد . وى افزون بر رياست لژ كوكب الشرق و تلاش گسترده در راه زمينه سازى براى رهايى مصر از بدبختى و فلاكت در راستاى آگاهى دادن به مردم و مهيا ساختن آنان براى تحول و دگرگونى عميق گامهاى مهمى بر مى دارد از جمله نشر روزنامه و مجلات گوناگون . به كمك وى روزنامه « مرآْ الشرق » به مديريت سليم عنحورى مسيحى تأسيس مى شود (251) و در اوت 1879 مديريت آن به يكى ديگر از شاگردان سيد به نام ابراهيم اللقانى (252) منتقل مى گردد . نويسنده بزرگ مصرى اديب اسحاق را به ايجاد روزنامه در « مصر » وا مى دارد . (253) مقر اين روزنامه در منطقه « باب شعريه » قاهره بوده كه با بهترين حروفچينى و چاپ عرضه مى شده است . (254) اهداف و جهت گيريهاى روزنامه را سيد ترسيم مى كند و براى حفظ اين خط سير و نمودن اهداف آن مقالاتى از خود با نام مستعار: مظهر بن وضاع به چاپ مى رساند . آن گاه بين اديب اسحاق و سليم نقاش ارتباط بر قرار كرد و امكان دريافت امتياز روزنامه‏اى را در اسكندريه به نام « التجاره » براى آنان فراهم ساخت . سيد جمال از آن روى به اسكندريه توجه داشت كه شهر بندرى و مرتبط با جهان بود و روزنامه برد و سيعى پيدا مى كرد و در اسرع وقت اخبار را به سرتاسر جهان مى گستراند . چنين هم شد روزنامه نقش فوق العاده‏اى در رساندن اخبار به ديگر كشورها و آگاهى مردم ايفا مى كرد .

از اين روى گلاد ستون نخست وزير وقت انگلستان از نقش اين روزنامه در بيدارى مردم ابراز نگرانى مى كند . (255) سيد جمال محمد عبده و ابراهيم لقانى را وا دار به همكارى با اين دو روزنامه كرد .سيد مقاله‏اى تحت عنوان: « روح البيان فى الانجليز و الافغان » نوشت كه در آن از نقش استعمارى انگلستان انتقاد كرد كه فوق العاده انعكاس يافت . اين دو روزنامه رواج زيادى پيدا كردند وسيد جمال از اين طريق روح تازه‏اى را در مردم مصر دمى د . ولى رياض پاشا نتوانست تحمل كند كه مردم به قله‏هاى بيدارى دست مى يابند . زيرا در آن صورت مكانت وى به خطر مى افتد . از اين روى دستور به توقيف اين روزنامه داد . (256)

اديب اسحاق شاگرد مكتب سيّد از حركت باز نايستاد و در سال 1879 روزنامه‏اى به نام « مصر الفتاْ » چاپ و عرضه كرد . (257) ظاهراً اين مجله ارگان انجم « مصر الفتاْ » بوده كه در همان سال از جانب طرفداران سيد جمال بنيان گذارده شده است . (258) سيد جمال شاگردان خود را به ايجاد روزنامه و نوشتن مقالات انتقادى تشويق مى كرد:

« نويسنده شوخ طبع يهودى به نام يعقوب صنوع زمانى كه با سيد آشنا مى شود در مجله فكاهى خود به نام: « ابو نظاره » از سياست اسماعيل پاشا انتقاد مى كند . » (259)

سيّد جمال سلسله جنبان حركت عميق فرهنگى - ادبى ديار مصر بود . بر اين نكته نويسندگان ادبا و رجال برجسته مصر اعتراف دارند: اديب اسحاق نويسنده بنام مصرى د رآغاز كتاب خود « الدرر » مى نويسد:

« چيزى را كه من مى‏دانم همه آن را از سيد جمال الدين آموخته‏ام . » (260)

مخزومى مى‏گويد:

« شاگردان خود را وا دار به نگارش و تحرير مقالات ادبى و حكمى و دينى مى‏نمود . آنها هم تحت نظر سيّد به كار پرداختند و استاد شدند و فن نگارش د راثر كوششهاى سيد ترقى نمود ... » (261)

عبده بعد از بيان فعاليتهاى سيد جمال در تدريس علوم گوناگون مى‏گويد:

« و انتشر صيته فى الديار المصريْ ثم وجه عنايته لحّل عقد الاوهام عن قوائم العقول فشطت لذلك الباب و استضائت بصائر و حمل تلامذته على العمل فى الكتابْ و انشأ الفصول الادبيه و الحكميْ و الدينيه فاشتغلوا على نظره و برعوا و تقدم فن الكتابْ فى مصر بسعيه و كان ارباب العلم فى الديار المصريْ القادرون على الاجادْ فى المواضيع المختلفه منحصرين فى عدد قليل ... » (262)

آوازه نيك وى در ديار مصر فراگير شد . سپس توجه خود را براى از بين بردن وهمها از پايه‏هاى انديشه‏ها به كاربرد و درى در اين زمنيه گشود و آگاهيهايى را ايجاد كرد .

وى شاگردان خويش را به نوشتن و انشأ فصلهاى ادبى و حكمى و دينى وا مى‏داشت و آنان طبق نظر وى عمل مى‏كردند . از اين روى رشد كردند و بر ديگران پيشى گرفتند . فن نگارش در مصر به كوشش او پيشرفت كرد و در آن زمان صاحبان دانش در مصر كه به نگرش نيكو در مسائل مختلف توانا باشند اندك بودند .

فعاليت سياسى سيد جمال منحصر به روزنامه و محافل خصوصى نبود بلكه وى در جمع مردم به ايراد سخن مى‏پرداخت و آنان را به ظلم ستيزى و مبارزه دعوت مى‏كرد .

سليم بك عنحورى در اين باره مى‏گويد:

« در سال 1878 م / 1295 وضع سيد جمال خطر ناك شد زيرا در سياست مداخله مى‏كرد و مردم به او نزديك مى‏شدند و در اثناى كلام به آنان مى‏گفت:

« شما مصريها با بندگى و عبوديت رشد كرده و خو گرفته‏ايد و در دامن استبداد تربيت شده‏ايد و از دوران شاهان و فرعونيانى كه از چوپانى به سلطنت رسيدند و بر شما حكومت مى‏كردند تا امروز قرنها گذشته و شما باز مظالم فاتحين را بر دوش مى‏كشيد و زير لگد ستمكاران لگدكوب مى‏شويد! حكومتهاى شما بر شما تعدى و جور روا داشته‏اند و شما را خوار و ذليل كرده‏اند و شما نه فقط صبر كرده‏ايد بلكه با اين وضع خرسند بوده‏ايد . در نتيجه قوام حياتتان را از دست داده‏ايد . زير شلاق و چماق ستمگران عرق ريخته‏ايد و دم نزده‏ايد .

اگر در رگهاى بدن شما خونى وجود داشت و در آن خون سلول حياتى وجود مى‏داشت و اگر در سرهاى شما اعصابى وجود داشت كه متأثر مى‏شديد و حميّت در شما برانگيخته مى‏شد به اين خوارى و مسكنت دچار نمى‏شديد . . . » (263)

دخالت سيد جمال در امور سياسى و مسائل اجتماعى مصر به گونه‏اى شديد بوده كه گردانندگان محفل فرماسونرى كه تا آن زمان سعى در اختفاى چهره واقعى خود داشته‏اند نمى‏توانند سيّد را تحمل كنند؛ از اين روى به وى گوشزد مى‏كنند كه:

« اين تشكيلات در امور سياسى دخالت نمى كند »

اين جاست كه سيّد بر مى آشوبد و طىّ سخنانى در جمع آنان به انگيزه ورود خود به اين تشكيلات مى پردازد و سپس درباره عدم دخالت اين محفل در سياست مى گويد:

« من منتظر بودم كه در مصر هر چيز عجيب و غريبى را بشنوم و ببينم ولى خيال نمى كردم كه ترس از ميان استوانه محافل فرماسونرى نفوذ كرده باشد .

حالا بايد بگويم اگر فرماسونرى در سياست جهان مداخله نكند ( در صورتى كه هر بنا و معمار آزادى در آن عضويت دارد ) و اگر آلات و ابزار بنايى كه در دست آنهاست براى نابود كردن بناى كهنه و بالا بردن مصالح آزادى صحيح و برادرى صحيح به كار برده نشود و اگر كاخهاى ظلم و تجاوز و تعدى كوبيده نشود در آن صورت نبايد در دست احرار كلنگ و تبرى باشد و نه در بناى آنها زاويه قائمه‏اى وجود داشته باشد . . . » (264)

سيّد وقتى اين كژى را در بناى بنايان ديد از آن كناره گرفت تا بر سر اهداف و آرمانهايش آوار نشود . به گفته عبده سيّد به يكى از انجمنهاى فراماسونرى وابسته به اروپا پيوست امّا به زودى دريافت: آن سازمان آنچه كه داراى ارزش است تهى مى باشد؛ از اين روى آن را رها كرد . (265)

طبق اسناد به جاى مانده از سيّد در سال 1295 از وى براى شركت در جلسات مختلف لژهاى فرماسونرى مصر دعوت شده است . آخرين دعوت لژ كوكب الشرق مربوط به پنجم شوال 1295 است و آخرين دعوت نامه مربوط به لژ ايتاليايى مازينى به تاريخ 5 فوريه 11 / 1879 صفر . 1296 به نظر مى رسد پس از آن كه سيّد ارتباط خود را با لژهاى موجود در مصر قطع كرد از ناحيه اين لژها از وى دعوتى به عمل نيامده باشد .

اينك تاريخ دعوت نامه‏ها:

13 جمادى الاول 15 / 1295 مه 1878

دعوت نامه چاپى براى شركت در جلسه فوق العاده لژ كوكب الشرق . (266)

17 شعبان 16 / 1295 اوت 1878.

دعوت نامه از لژ نيل براى شركت در جلسه تذكر دو تن از اعضأ . (267)

19 شوال 17 / 1295 اكتبر 1878.

مكتوب ايتاليايى با خطاب: « جمال الدين افندى لژ كوكب الشرق » براى شركت در جلسه معارفه يكى از اعضاى لژ اسكندريه .(268)

9 صفر 3 / 1296 فوريه 1879

مكتوب فرانسه از لژ يوناين قاهره براى شركت در جلسه . (269)

11 صفر 5 / 1296 فوريه 1879

مكتوب ايتاليايى از لژ مازينى براى شركت در جلسه انتخاب دو عضو جديد . (270)

از اين تاريخ به بعد مدركى كه نشانگر ارتباط وى با لژهاى موجود در مصر باشد در اسناد به جاى مانده از وى وجود ندارد . تنها يك مكتوب به زبان فرانسه از وى به جاى مانده كه مربوط به سال 27 مارس 1884 م است كه از آن بر مى آيد سيد تقاضاى ورود در لژ پاريس را داشته است و براى مذاكره حضورى اين نامه را به وى نوشته‏اند (271) . ولى مدركى وجود ندارد كه سيّد وارد لژى شده باشد .


1879 / 1296

سيّد پس از انتقاد صريح از موضع محفل فراماسونرى كوكب الشرق قاهره آن را ترك كرد . خروج سيّد براى محفل فرماسونرى بسيار شكننده بود . از اين روى به تحريف شخصيت سيّد پرداختند و چنين وا نمود كردند كه شرط عضويت در محفل فرماسونرى باور به آفريننده جهان است و سيّد چنين باورى ندارد!

متن نامه محرمانه‏اى كه فرانك لا سل نماينده سياسى و ژنرال قونسول انگليس در تاريخ 30 اوگوست 11 / 1879 رمضان 1296 به وزير خارجه وقت انگلستان نوشته اين مطلب را تأييد مى كند . در اين نامه بعد از تعريف از سيد جمال و قدرت و نفوذ وى در جلب مردم بر مبارزات سيد عليه اروپائيان بويژه انگليس تأكيد مى ورزد و مى نويسد:

« و سال گذشته در برانگيختن احساسات مردم عليه اروپائيان مخصوصاً بيشتر بر ضد انگليسها كه نسبت به آنها احساس كينه و تنفر در دل مى كند فعاليتهاى زيادى به خرج داد . اخيراً از لژ فرماسونها كه در آن جا عضو بود براى اين كه علناً منكر خدا بود اخراج گرديده است . . . » (272)

از اين گزارش استفاده مى شود كه: با توجه به مطالب فوق و آنچه گذشت به نظر مى رسد كه ترك محافل فرماسونرى مخصوصاً لژ كوكب الشرق از جانب سيد جمال در اوج مبارزات وى عليه اروپائيان بوده است . ولى برخى محافل وابسته به فرانسه و ايتاليا تا مدت زمان بيشترى با سيد ارتباط داشته‏اند . ( اوائل سال 1296 ) همين ارتباط باعث شده است كه گروهى محفل و انجمن وطنى را كه سيد جمال تأسيس كرده بود وابسته به لژهاى فرانسوى معرفى نمايند . (273) با اين كه از مدارك به جاى مانده از سيّد استفاده مى شود كه بعد از صفر 1296 با لژهاى مصرى ارتباطى نداشته است . با توجه به مطالبى كه بعداً ذكر خواهد شد استقلال « انجمن وطنى » يا « حزب وطنى آزاد » از محافل فرماسونرى به دست مى‏آيد . تشكيلات « الحزب الوطنى الحّر » در مصر قبل از سقوط خديو اسماعيل توسط سيد جمال بنيان گذارده شد . و اين حزب نقش بنيادى در واژگون ساختن خديو اسماعيل بازى كرد .(274)

شعار حزب همان شعارى بود كه بعداً احمد عرابى پاشا در قيام خود عليه حكومت فاسد مصر استفاده كرد: « مصر براى مصريان » (275) سيّد جمال را مؤسس « حزب الوطنى اول » (276) دانسته‏اند و عرابى پاشا را مؤسس « حزب الوطنى ثانى (277) » كه در سال 1879 تأسيس كرده است . پس از شكست قيام عرابى پاشا شاگردان سيد جمال را كه با وى همراه بودند به لبنان و مناطق ديگر تبعيد كردند . خبر نگار روزنامه تايمز در تاريخ 30 اوت 19 / 1879 شوال 1296 ه . ق . نوشت:

« سيّد جمال الدين دخالت اروپاييان را در امور مصر هرگز تحمل نمى كرد و شعار « مصر براى مصريان » را تا به دست آوردن نتيجه قطعى همچنان دنبال مى كرد . (278)»

درباره اين انجمن جديد كه توسط سيد جمال ايجاد شد نوشته‏اند:

« طولى نكشيد كه اعضاى آن از سيصد تن تجاوز كرد و اينها همه از متفكرين و انقلابيون نخبه مصر بودند . در اين مجتمع آزادى مطلق براى اظهار نظر وجود داشت و شعبه هايى براى كارهاى مختلف به وجود آورد: شعبه‏اى براى حقوق شعبه‏اى براى امور مالى و اقتصادى و شعبه‏اى براى جهاد و مبارزه و شعب گوناگون ديگر وجود داشت و هر شعبه‏اى با وزير مربوطه ارتباط داشت كه خواسته و مسائل مربوط را به صورت صريح و متين ابلاغ مى كرد . (279) »

مهمترين منبعى كه به ترسيم فعاليتهاى « انجمن وطنى » مصر پرداخته كتاب « گفتار خوش يارقلى » است . در اين كتاب آمارى از فعاليتهاى سيد و اعضاى اين انجمن آمده كه در منابع ديگر از آن خبرى نيست . اين آمار مربوط به همان ده ماهى مى شود كه سيد پس از ترك لژ فرماسونرى كوكب الشرق در مصر بوده و پس از آن تبعيد شده است . (280)

اگر دوران فعاليت حزب وطنى را ده ماه بدانيم اين بدان معنى است كه سيد جمال بعد از ترك لژ كوكب الشرق در اوائل ذى قعده 1295 اين تشكيلات را به وجود آورده و تا هنگام تبعيد يعنى رمضان 1296 فعاليت مى كرده است .

اين محفل بر اساس قرآن و دستورات اسلام بنيان نهاده شده بود و توجه به واجبات و مستحبات و كمك به مستمندان جز اهداف اين تشكيلات بوده است اين حزب به گونه مخفى عمل مى كرده و اين نمايانگر استقلال آن از لژهاى فراماسونرى است . زيرا تشكيلات فرماسونرى مصر با توجه به اين كه خديو توفيق فراماسون بوده (281) نيازى به مخفى كارى نداشته است .



6 رجب 26 / 1296 ژوئن 1879

در اين تاريخ خديو اسماعيل بركنار شد و توفيق پاشا به قدرت رسيد . تشكيلات حزب الوطنى سيد جمال خواهان بركنارى خديو اسماعيل و به قدرت رسيدن توفيق پاشا بوده است . حتى برخى اين مطلب را نقل كرده‏اند كه سيد جمال طرح ترور اسماعيل پاشا را پى ريزى كرده بود .(282)

محمد عبده درباره تلاش اين انجمن براى به قدرت رسيدن توفيق پاشا مى گويد:

« گروهى از مصريين كه همراه آنان سيد جمال بود نزد نماينده دولت فرانسه در مصر رفتند و اعلام كردند كه در مصر يك حزب وطنى وجود دارد كه خواهان اصلاح است و اصلاح امور مصر كامل نمى گردد جز به دست وليعهد توفيق پاشا و اين خبر در قاهره و بقيه شهرهاى مصر منتشر شد و براى اولين بار بود كه اسم « الحزب الوطنى الحرّ » در سال 1879 سر زبانها افتاد . » (283)

سخنان عبده نشانگر آن است كه محفل حزب وطنى مستقل از لژهاى فرانسوى بوده و گرنه نماينده دولت فرانسه از آن قبلاً اطلاع مى يافت .

از نامه‏اى كه سيد جمال از كانال سوئز به رياض پاشا مى نويسد بر مى آيد كه سيّد پيش از اين هوا خواه توفيق پاشا بوده و او نيز نسبت به سيّد محبت صادقه داشته است . سيّد خروج از لژ كوكب الشرق و رفتن به سفارت فرانسه را در راستاى حمايت از توفيق پاش مى داند . حليم پاشا رهبر يكى از لژهاى فراماسونرى و بزرگ خاندان سلطنت بعد از اسماعيل پاشا در صدد به دست گرفتن قدرت بوده است كه سيد جمال با وى به مخالفت مى پردازد . در نتيجه او را از رسيدن به قدرت باز مى دارد بيان كرده است:

« هنگامى كه عبد الحليم پاشا رهبر « مجلس المسونيْ » در قاهره بود شمارى از فراماسونان اروپايى و اذناب آنان مانند: تفاله كيشهاى گذشته . . . زير رهبرى عبد الحليم پاشا قرار داشتند و از او پشتيبانى مى كردند . چون حليم پاشا دشمن توفيق بود و در حقيقت وى را غصب كننده مقامى مى دانست كه خود ادعاى آن را داشت . من به خاطر دوستى با خديو توفيق نتوانستم با آنان هماهنگى داشته باشم و از اين روى من و ديگر دوستان هم انديشه من د ر حالى كه مغرور به دوستى با خديو توفيق بوديم مجالس آنان را ترك كرده و خود نيز رياست محفلشان را رها كردم . فراماسونان اروپايى و هواخواهانشان نزد كنسول فرانسه رفته به او هشدار دادند كه اگر حليم پاشا خديو مصر نشود مصريان شورش خواهند كرد . من باز هم از روى دوستى با توفيق پاشا وبراى بى اثر ساختن تلاش هوا خواهان حليم پاشا به همراه شمارى از دوستان خود نزد كنسول فرانسه رفتيم و آن چه را كه دوستان حليم پاشا به زيان توفيق گفته بودند در و غزنى خوانديم . » (284)

محفل فراماسونرى در برابر اين تلاش سيّد عكس العمل نشان مى دهد و وى را به بى دينى متهم مى كند . سيّد در اين باره چنين گزارش مى دهد:

« برادران فراماسونى پيشين من كه مرا از آن پس از خود جدا ديدند و اميد از خديو شدن حليم پاشا بريدند مرا به بى دينى و سوسياليسم و حتى به كشيدن نقشه كشتن توفيق پاشا متهم ساختند . » (285)


سال 1296 سال بحران اقتصادى مصر بود و ستيز و مخالفت مردم با سلطه بيگانگان .

صبح روز 18 فوريه 24 / 1879 صفر 1296 ه . ق . صدها افسر راه بر نو بار پاشا نخست وزير و ريورز ويلسون انگليسى كه عازم محل كار خود بودند بستند و آنان را از كالسكه به زير كشيدند و در عمارت وزارت دارائى تحت نظر گرفتند . افسران خواستار بركنارى اين دو از مناصب خود بودند .(286)

اقدام افسران بر ضد كابينه اروپايى با پشتيبانى عمومى مردم مصر رو به رو شد . از اين روى خديو اسماعيل براى حلّ مشكل كابينه را منحل (287) و كابينه جديدى را برگزيد . اين انتخاب با مخالفت دولت فرانسه وانگلستان رو به رو شد و بعد از اخطارهايى كه به خديو اسماعيل نمودند از آستانه بر كنارى وى را خواستار شدند . در نتيجه در 26 ژوئن 1879 م خديو اسماعيل بر كنار (288) وتوفيق پاشا قدرت را به دست گرفت .

ارتباط سيد با توفيق پاشا و ويژگيهائى كه از وى مى شناخت باعث شده بود كه سيد جمال از روى حمايت كند . تصور بر اين بود كه وى در مقابل سياستهاى توسعه طلبانه انگلستان به مقابله برخيزد ولى چنين نشد و در دام انگلستان وكشورهاى اروپايى گرفتار آمد .

درباره وى نوشته‏اند:

« توفيق پاشا بر خلاف برادرانش از تربيت شرقى محض برخوردار بود و هنگام به دست گرفتن قدرت تمايل شديد خود را به معارف عمومى و تربيت نشان داد . او آرزوهاى خوبى براى كشورش داشت منتهى داراى اراده‏اى ضعيف بود به گونه‏اى كه به طور جدى از خواسته‏ها و تمايلات مردم به دور ماند . توفيق پاشا كه در هنگام حكومت پدرش در برابر انگلستان قرار گرفته بود پس از اين كه خديو مصر شد در مدت كوتاهى به سرعت در دستهاى سياست بريتانياى كار آزموده قرار گرفت . در عين اين كه به آسانى مى توانست رضايت مردم را جلب كند . » (289)

ديگران نيز توفيق پاشا را سست عنصر بى كفايت و آلت دست بريتانيا معرفى كرده‏اند كه از امضاى قانون اساسى كه شريف پاشا تهيه كرده بود و به مردم حق حاكميت مى داد سرباز زد . وى در روز 4 سپتامبر نظارت مالى دو گانه ( انگلستان و فرانسه ) را به كار باز گرداند و روز 21 سپتامبر 1879 ( 4 شوال 1296 ) حكومت شريف پاشا را منحل و رياض پاشا را به نخست وزيرى برگزيد . (290)


6 رمضان 24 / 1296 اوت 1879

با به قدرت رسيدن توفيق پاشا نه تنها رابطه سيد جمال با حكومت استوار نشد بلكه زمينه‏اى مناسب براى تبعيد وى فراهم گرديد . توفيق پاشا كه بقاى حكومت خود را در گرو حمايت خارجيان مى ديد و با ضعف اراده‏اى كه داشت در مقابل توطئه‏هاى دشمنان سيد جمال تسليم گرديد و سعايتهاى آنان باعث بدبينى وى به سيد جمال الدين گرديد .

مخالفين سيد جمال از نيروهاى داخلى و خارجى تشكيل شده بود . نيروهاى اروپايى مخصوصاً انگليسى از فعاليتهاى حزب وطنى نگران شده بودند . در اين زمنيه لرد كرومر گزارشهاى نگران كننده‏اى به لندن مخابره كرده بود . (291) نيروهاى داخلى وابسته به محفل فراماسون كه قبلاً سيد جمال را متهم به بى دينى و كفر كرده بودند بر تلاش خود در بى اعتبار كردن سيد جمال نزد خديو توفيق افزودند . در نزد وى چنين وا نمود كردند كه سيّد در صدد ايجاد جمهورى و در حال برنامه ريزى براى قتل شماست . سيد در اين باره چنين گزارش مى دهد:

« برادران فراماسونى پيشين من . . . مرا به بى دينى و سوسياليسم و حتى كشيدن نقشه و كشتن توفيق پاشا و تمام كنسولها متهم ساختند . عقل و عاقل كجا رفته . از كجا من چنين لشكرى دارم كه به اين كارهاى سخت بپردازد و حال آن كه من در مصر غريبم . . . پس از آن كه توفيق پاشا خديو شد شمارى از فراماسونان هواه خواه حليم پاشا نزد خديو رفته براى انتقام از من اين داستانها را درباره من بدو گفتند . » (292)

سيد جمال زمانى كه از طريق كانال سوئز عازم اروپا بود نامه‏اى به عبدالله فكرى پاشا مى نويسد و وى را به خاطر اين كه در هنگام سعايت نزد خديو از وى حمايت نكرده مورد عتاب قرار مى دهد . اين نامه را احمد حسن زيات در كتاب « تاريخ ادب عربى » نقل كرده است . مسوده آن در اسناد به جاى مانده از سيد نيز با تفاوت اندكى موجود است ولى مخاطب آن مشخص نيست وسيد جمال در نامه‏اى كه به رياض پاشا نوشته مى نويسد نامه‏اى نيز به عبد الله فكرى نوشته است .(293)

سيد جمال در اين نامه بعد از توصيف و تجليل از عبدالله فكرى پاشا مى نويسد:

« با توجه به آنچه گفته شد با شناختى كه تو از حقيقت كار من داشتى و به راز درون و كارهاى پنهان من آشنا بودى چه شد كه از حقى كه حمايت آن بر تو واجب بود دفاع نكردى و عهدى كه رعايت آن بر تو لازم بود حفظ ننمودى و كتمان شهادت كردى . و تو مى دانى كه من براى خديو و مردم مصر شرّى را در نظر نداشتم و نه هم در ضمير پنهانم براى كسى ضررى در نظر نگرفتم . در عين حال مرا در مقابل حمله‏هاى آن شخص خوار و پست عثمان پاشاى مغلوب تنها گذاشتى تا گزيد و خرد كرد مرا مانند درندگانى كه استخوانها را ريز ريز مى نمايند . كينه سختى بود از وى به آقاى ابراهيم لقانى و تحريكى از جانب حزبهاى حليم پاشا . اين گونه درباره تو تصور نمى شد . » (294)

سعايتهايى كه از سيد جمال نزد تو توفيق پاشا شد باعث گرديد كه وى نسبت به سخنان و اهداف سيد بد گمان گردد و او را كه از حق مردم سخن مى گفت مورد سؤال قرار دهد .

روزى سيد را به كاخ عابدين دعوت كرد و به وى مى گويد:

« دوست دارم ملت مصر از همه خيرات برخوردار شود و ترقى نمايد . ولى بدبختانه احساس مى كنم بيشتر افراد ملت عقب افتاده و نادانند و براى درسهاى شما كه باعث هيجان آنها مى شود صلاحيت ندارند بلكه خود و كشور را با خطر هلاكت و نابودى رو به رو مى سازند »

وى در اين مجلس به سيد جمال اخطار كرد .

سيد جمال در پاسخ مى گويد:

« در ميان هر ملتى افراد عقب افتاده و نادان وجود دارد ولى اين طور نيست كه ملت از وجود عالم و عاقل نيز بى بهره باشد . به هر نظرى كه شما ملت را ببينيد به همان نظر به شما خواهند نگريست و اگر نصيحت مرا بپذيريد و با تشكيل شورا مردم را در امور كشور دخالت دهيد و اجراى قوانين مجلس به نام شما باشد حكومت شما ثابت و پايدارتر خواهد ماند . » (295)

سيد جمال بعد از اين ديدار درباره مشاركت مردم در امور حكومتى سخن گفت و در اين باره مقالاتى نوشت . اين مخالفت توفيق پاشا را بيشتر نمود .

مخالفت انگلستان با سيد و وحشتى كه از او داشت (296) باعث شد كه تصميم نهائى در تبعيد وى گرفته شود . به گفته خود سيد وى را در شب 6 رمضان 24 / 1296 اوت 1879 م كه از منزل محمود بيك عطار مى آمد دستگير و به سوى كانال سوئز روانه كردند . (297)

زمانى كه سيد جمال سؤال مى كند به چه جرمى مرا اين گونه دستگير كرديد پاسخ مى دهند:

« علماى ما از تو راضى نيستند و تو را نمى خواهند و يا مى گفتند: كنسولهاى دولتهاى خارجى از تو مى ترسند و گاهى مى گفتند: افنديهاى ما سه شب است كه از ترس تو مزه خواب را نديده‏اند . » (298)

بالآخره در روز سه شنبه هشتم ماه رمضان سيد را با كشتى به سوى هند روانه مى كنند . با اين كه سيّد از آنان مى خواهد كه بگذارندبه كشورهاى اروپايى سفر كند امّا به وى چنين اجازه‏اى نمى دهند .

گويا اين عمليات در شب آغاز مى شود و به گونه سرّى به پايان مى رسد و هيچ يك از ياران سيّد از قضيه مطلع نمى شوند . دولت بعد از اين كه مطمئن مى شود سيد در مسير هندوستان است در روز هشتم رمضان اطلاعيه‏اى عليه وى صادر مى كند و به روزنامه‏ها دستور مى دهد كه اطلاعيه را چاپ كنند . تنها نشريه‏اى كه زير بار نمى رود « مرآْ الشرق » است . (299)

در بخشى از اطلاعيه چنين آمده است:

« انه رئيس جمعيْ سريْ من الشباب ذوى الطيش مجتمعْ على فساد الدين و الدنيا » (300)

« وى رياست جمعيتى را به عهده دارد كه از جوانان سبك عقل و بى پروا تشكيل شده كه در صدد فساد در دين و دنيا هستند . »

سيد جمال در نامه‏اى كه به يكى از بزرگان مصر مى نويسد به اين اتهام اشاره مى كند و آن را رد مى نمايد .

« افسر عثمان پاشا دروغها و نسبتهايى را به من داده و اين كه گفته است: من رئيس يك مجمعى بودم كه اساس آن بر فساد دين و دنيا استوار بوده افترا و كذب است . و خديو بى آن كه در اين زمينه انديشه كند سخن او را باور كرد و دستور داد مرا به زشت‏ترين شيوه تبعيد نمايند » (301)

سيد جمال با وضعيت ناگوارى مصر را ترك كرد ولى فعاليتهاى علمى و فرهنگى وى توسط شاگردان ممتازى كه تربيت كرده بود همچون: محمد عبده (302) و سعد ز غلول و . . . ادامه يافت .

شاگردان سيد جمال منحصر به مصريان نبود .عده‏اى از ديگر ديار از محضر وى در مصر بهره بردند كه از جمله آنها متمهدى است (303) كه در سودان قيام كرد سدّى شد عليه منافع استعمار . سيد جمال زمانى كه در مصر بود به فاس مراكش الجزاير و تونس (304) سفر كرد و حركت اصلاحى بزرگى را در آن مناطق پايه ريزى كرد . كسانى كه تاريخچه دانشگاه الازهر (305) را نوشته‏اند از تأثير سيد جمال بر دروس و متون اين دانشگاه وتحول در زمينه‏هاى گوناگون آموزشى آن ياد كرده‏اند .

1879/1296
در اين تاريخ سيد جمال به خاطر حق گويى از مصر اخراج مى گردد.وى قصد دارد به كشورهاى اروپايى سفر كند و پيام خود را از آن جا به جهانيان برساند.ولى چنين اجازه اى به وى نمى دهند. از اين روى با كشتى به سوى هند رهسپار مى شود. به نقلى كشتى كه وى با آن عازم هند بوده مدتى در بندرگاه جدّه توقف مى كند و سيّد از اين فرصت بهره مى برد و به مكه معظمه مشرف مى شود و در آن ج رجال و شخصيتهاى مهم اسلامى ديدارهايى انجام مى دهد.312

البته اين نقل بعيد مى نماد; زيرا سيّددر ماه شوال در كراچى بوده است از اين روى كشتى نبايد توقف طولانى در بندرگاه جدّه داشته باشد.

شوال1296/سپتامبر1879
در ماه شوال سيد جمال وارد هند مى گردد.به نظر م اين كه برخى نوشته اند:سيد در اول سال 1297/1880 وارد هند شده313 دور از حقيقت است.اينك توضيح مطلب:سيد جمال در نامه خود به رياض پاش كه در هنگام عبور از كانال سوئز در صفر 1300 نوشته حوادثى را كه منجر به تبعيدش از مصر گرديده و رفتار بدى كه با وى داشته اند شرح داده است. درباره مشكلاتى كه در نتيجه حركت شوم و ضد انسانى حاكم مصر در هند با آنها دست به گريبان مى شود مى نويسد:

(من يوم وصولي الى بندر الكراجى و كان ثاني يوم من بلوغ خبر قتل(كهونارى) قنصل الانكليز فى كابل كنت تحت الحفظ كل ساعة متهيأً لاستماع سؤال و جواب و كل يوم مستعداً للذهاب من عند حاكم الى آخر لتجديد الفحص و التمحيص…314

از روز رسيدنم به بندر كراچى هند كه دومين روز انتشار خبر قتل كنسول انگليس در كابل به نام كاواگنارى بود مرا تحت الحفظ قرار داده و مراقبم بودند.هر ساعت آماده شنيدن سؤال و جوابى بودم و هر روز براى رفتن از نزد حاكمى به نزد حاكمى ديگر براى تحقيق و بازجوئى جديد آماده بودم.

از نامه سيد برمى آيد كه دولت استعمارگر انگليس سيّد جمال را عامل شورش و قتل كنسول خود در كابل مى داند كه مأمورانش چنين تحت كنترلش دارند و به بازجويى از وى مى پردازند.شرح حال نگاران به اين نتكته اشاره ندارند و از احتمال دست داشتن سيّد در قضيه كابل سخنى در ردّ و يا اثبات نگفته اند.اينك براى روشن شدن وضعيت جديدى كه براى سيّد در هند پيش آمده در اين باره به اجمال سخنى داريم: سيّد براى بريتاني كابوسى بود كه خواب راحت آن را مى آشفت.به زعم بريتاني همان گونه كه سيّد در جاى جاى كشورهاى اسلامى عليه آن كشور مى ستيزند در مسأله افغانستان نيز دست داشت.قتل گاواگنارى را در حدود سه ماه بعد از معاهده گَنْدُمَكْ دانسته اند.315

در سال 1296 كه شيرعلى خان با دولت انگلستان درگير جنگ بود از دنيا رفت و فرزندش يعقوب خان زمام امور را به دست گرفت.

در 26 مه 4/1879جمادى الثانى 1296 پس از آن كه انگليسيها جلال آباد و قندهار را به تصرف درآوردند عهدنامه اى به نام(گندمَك) در دهى به همين نام در افغانستان بين دو دولت افغان و انگليس منعقد شد. بر اساس اين قرارداد افغانستان پذيرفت كه انگليس در كابل سفارت داشته باشد.و يعقوب خان سياست خارجى افغانستان را با رضايت و مشورت حكومت انگلستان اداره كند. طبق معاهده مزبور قندهار جلال آباد و نواحى نزديك گردنه خيبر تحت نظارت انگليس درآمد.316

دو ماه بعد از امضاى اين عهدنامه(شعبان 1296) نمايند سياسى دولت انگليس با جلال و جبروت تمام در حالى كه از طرف امير افغانستان فوق العاده مورد استقبال واقع شد وارد كابل گرديد و نيروهاى انگليس به هندوستان برگشتند.چهل روز بعد(شوال 1296) از ورود ماژور كاواگنارى به كابل نظاميان كابل شورش كردند.اينان وانبوهى از مردم كه به كمك برخاسته بودند به اقامتگاه نماينده سياسى دولت انگليس در بالا حصار يورش بردند و نيروهاى حفاظتى و كمكى سفارت انگليس را از بين بردند و به داخل سفارت نفوذ كردند و اثاثيه سفارت را به غارت بردند و ماژوركاواگنارى و همراهان وى را قتل رساندند لرد رابرتس كه تازه به هندوستان رسيده بود خبر قتل وزير مختار انگليس را در كابل دريافت كرد مجدداً به كابل بازگشت و پس از يك ماه يعقوب خان را به هند تبعيد كردند.317

تاريخ قتل كاواگنارى را شوال1296/سپتامبر 1879 دانسته اند.318

سيد جمال چند روز بعد از اين جريان وارد بندر كراچى مى شود به گمان اين كه در اين شورش دست داشته در بدو ورود تحت نظر قرار مى گيرد و از وى بازجوئى به عمل مى آيد.

سيد جمال از بندركراچى به بمبى مى رود.به وى اجازه اقامت در بمبئى را نمى دهند از اين روى به مدت كوتاهى در منزل شخصيت سرشناسى به نام:على روقايى اقامت مى گزيند.319 و بعد بمبئى را به مقصد حيدرآباد دكن ترك مى كند.برخى بر اين باورند كه حيدرآباد را به رأى خود برگزيده و آن هم به خاطر وجود آزاديخواهان و روشنفكران در آن ديار.320

اينان اشاره اى ندارند به قتل وزير مختار انگليس و محدوديتهايى كه بدين خاطر بروى روا داشته اند.فقط روزنامه فرانسوى(ددبا) به موقع درج پاسخ وى به ارنست رنان شرح حال كوتاهى از سيد ارائه مى دهد. در ضمن تصريح مى كند كه او در هندوستان تحت نظر پليس انگليس دورانى را به سر برده است.321

سيد جمال الدين حال به ميل و انتخاب خود بالاجبار در حيدرآباد دكن استقرار مى يابد.ظاهراً نتيجه فرقى نمى كند. سيّد به رسالت خود حتى المقدور عمل مى كند و با شخصيتهاى ذى نفوذ روشنفكران عالمان و… تماس مى گيرد و حايق را فاش مى گويد. در حيدرآباد با شخصى به نام:سلطان نواز جنگ طرح دوستى مى ريزد و به وسيله او با سالار جنگ نخست وزير نظام حيدرآباد آشنا مى شود و ارتباط برقرار مى كند و همچنين با پيروان سيد احمد يطاره322 آزاديخواه مشهور.

محرم 1298/دسامبر 1880
سيد جمال براى ايجاد روح آزادى و تحرك در بين مردم هند تلاش فراوانى مى كند.از جمله فعاليتهاى وى در حيدرآباد ايجاد مجله(معلم شفيق) است. اين مجلّه با كوشش و مسؤوليت محب حسين شاگرد و مريد وى منتشر مى شد.323 شش مقاله از سيد جمال در شماره هاى سال اول اين مجله از محرم 1298/دسامبر 1880م تا ذى حجه 1298/اكتبر 1881چاپ شده است بدين عناوين:

شماره اول:فوائد جريده.

شماره دوم:تعليم و تربيت.

شماره هاى سوم پنجم و هفتم:اسباب حقيقت سعادت و شقاى انسان.

شماره هاى هشتم و نهم:فلسفه وحدت جنسيت و حقيقت اتحاد لغت.

شماره دهم:فوايد فلسفه.

شماره هاى يازدهم و دوازدهم:شرح حال اگهوريان با شوكت و شأن.324

البته حكومتگراناين را هم تاب نياوردند. سالار جنگ را احضار كردند و به وى هشدار دادند و مقامات محلّى را واداشتند كه جلوى انتشار مجلّه را بگيرند.325 سيد جمال افزون بر آن مقالاتى در جريده: (سيد الاخبار) و (مفرح القلوب) هند مى نوشت.326

مقالات جماليه سيد جمال كه در سال 1884/1301 در كلكته چاپ شده است علاوه بر اين شش مقاله مشتمل بر سخنرانى سيد در(البرت هال) كلكته و مقاله(تفيسر مفسر) (قصر مسوس الشكل سعادت) (اسباب صيانت حقوق)و(فضايل دين اسلام) است327 كه به نظر مى رسد اين مقالات در مطبوعات هند منتشر و سپس گردآورى شده است.

انتشار مقالات جالب و شورانگيز سيّد به طور منظم در مجله(معلم شفيق) باعث مى شود كه علماد و دانشمندان هند با شخصيت سيد وتوان علمى وى آشنا گردند و از مقالات وى استقبال نمايند.درخواست نوشتن رساله اى درباره نيچريه و ماديگرايى كه جامعه هند را تهديد مى كرد حكايت از نفوذ علمى سيّد در جامعه هند دارد.از جو جمله مقالاتى كه به نظر مرحوم محيط طباطبايى ار بخش بوده و تحول آفرين مقاله شورانگيز:(فلسفه وحدت جنسيت و حقيقت اتحاد لغت) است. سيّد در اين مقال مردم هند را به بازگشت دعوت مى كند بازگشت به فرهنگ و زبان خويش.ازآنان مى خواهد كه كتابهاى علمى را به زبان هندى برگردانند از اين كه مى بيند اهل نظر بر اين امر مهم همّت نمى گمارند سخت تأسف مى خورد:

(چرا كوشش نمى كنند در ترجمه علوم جديده به لغت وطنيه؟ خصوصاً به لغت اردو كه به منزله لغت عموم است.)328

سيّد در همين جا از عامل اصلى پريشان حالى مردم تحت سلطه كه همان ناديده انگاشتن حق حاكميت آنان است غفلت نمى كند و پس از اين تشويقها و تأسف خوردنها و برشمردن توسعه طلبيهاى روسيه در مروفرانسه در تونس ايتالي اتريش و آلمان در ديگر مناطق جهان از انگليس مى خواهند كه:

(امتيازات غالبيت را برداشته هنديان را در جميع حقوق حتى در مجلس( پارلمان) با خود شريك سازند.)329

19محرم1298/23دسامبر1880
در اين تاريخ محمد واصل مدرس رياضى مدرسه اشراف اعزه حيدرآباد دكن طى نامه اى از سيد جمال مى خواهد كه رساله اى در رد نيچريها بنگارد.330 جمال الدين در پاسخ به اين خواسته رساله اى در رد نيچريه مى نويسد و در آن نقش دين در ترقى انسان و جامعه و نقش ماديگرايى را در انحطاط انسان به گونه اى مستدل و منطقى مى نماياند.اين رساله اثر مطلوبى در بين مسلمانان هند به جاى مى گذارد.پس از مدتى در سال 1884 توسط سيّد عبدلغفور متخلص به شهباز عظيم آبادى مدير روزنامه هاى(اخبار دارالسلطنه كلكته) (صدق) و(نور بصيرت) به اردو331 و توسط شيخ محمد عبده و عارف ابوتراب به عربى332 ترجمه و منتشر مى گردد.سيد در هند افزون بر نگارش رساله نيچريه مقاله اى عالمانه تحت عنوان:(تفسير مفسر) نوشت و در آن از تفسير سر احمد خان انتقاد كرد. در بخشى از آن مقاله مى خوانيم:

(فقط در ابتداء تفسير خود چند سخنان در معنى سوره و آيه و حروف مقطعه اوايل سُوَر رانده است.آيه اى كه در آن ذكرى از ملك يا جن يا روح الامين و يا وحى و يا جنت و يا نارو يا معجزه اى از معجزات انبياء عليهم السلام مى رود آن آيه را از ظاهر خودبرآورده به تأويلات بارده زنديقهاى قرون سابقه مسلمانان تأويل نمايد. فرق همين است كه زنادقه قرون سالفه مسلمانان علماء بودند و اين مفسر بسيار عوام است; لذا نمى تواند كه اقوال ايشان را به خوبى فراگيرد.333)

فعاليتهاى سيد جمال الدين عليه سراحمد خان در پاريس نيز ادامه داشت و در مجله عروة الوثقى مقاله اى عليه انديشه دهريين هند نگاشت.334 نوشتن رساله نيچريه و مقاله تفسير مفسر باعث شد كه ارتباط علماى هند با سيّد حتى زمانى كه وى در پاريس بود برقرار باشد. سيد نصرت على خان دهلوى مدير روزنامه(نصرت الايام) چاپ دهلى با سيد ارتباط دارد. به ضميمه نامه اى كه براى وى مى فرستد چند نسخه از تأليفات خود از جمله:(تنقيح البيان فى رد تفسير القرآن سيد احمد الدهرى) را به سيّد هديه مى كند.335

مخالفت سيد جمال با سراحمدخان تنها در ارتباط با تفسير وى نبود بلكه سيد جمال الدين با انديشه وطرز تفكر سياسى احمدخان نيز به مخالفت برخاست.زيرا سراحمدخان با دولت انگليس همراهى مى كرد و معتقد بود:

(چون دولت انگليس مانع فعاليتهاى مذهبى ما نمى شود ما هم با آن مخالفتى نداريم و جهاد عليه آن دولت جايز نيست.336)

سيّد در هند تشكيلاتى به نام(عروه) براى تشكل عالمان اسلامى بنيان نهاد و براى پراكندن افكار اين تشكيلات مجلّه اى تأسيس كرد به نام(عروة الوثقى).محمد عبدهبعد از تعطيلى مجلّه(عروةالوثقى) به عالمان تونس كه از سوى سيد براى تأسيس شعبه به آن جا رفته بود مى گويد:

عروة نام جريده اى نيست نام جمعيتى است كه سيد در حيدرآباد هند تأسيس كرد و شعبى در ديگر ممالك دارد. اما هيچ شعبه شعبه ديگر را نمى شناسد و فقط رئيس از آنها آگاه است.اينك ما مى خواهيم يك شعبه در اين جا تأسيس كنيم…337)

سيّد تنها به تشكل و اتحاد مسلمانان نمى انديشيد.درخطابه اى در مدرسه عالى كلكته مسلمانان و هندوها را به اتحاد و همكارى دعوت كرد.338

14 شوال 1298/9 سپتامبر 1881
احمد غرابى پاش شاگرد سيد جمال در 9 سپتامبر 1881339 در مصر قيام كرد و در 7 فوريه 1882/17 ربيع الاول 1299340 دولت جديد را به نخست وزيرى محمود سامى بارودى كه از رجال اجتماعى و شاعران و نويسندگان با نفوذ مصر بود341 تشكيل داد.درگيرى احمد عُرابى و محمود سامى با خديو اوج گرفت.خديو توفيق كارى از پيش نبرد و عرابى و افسران زيرفرمانش بر اوضاع مسلط شدند. در همين گيرودار استعمار بر آن شد كه سرچشمه اين حركت را بخشكاند از اين روى سيد جمال را كه در آن زمان در حيدرآباد دكن مى زيست در اوائل342 سال 1882/حدود جمادالثانى 1299 از حيدرآباد به كلكته انتقال داديد و وى را شديداً تحت كنترل قرار دادند.343

3 صفر1299/25 دسامبر 1881
در اين تاريخسيد جمال الدين نامه اى خطاب به حاج مستان مراغه اى مى نگارد و در آناز علماى ايران تجليل مى كند.344

29 شوال 1299/13 سپتامبر1882
نيروهاى انگليسى براى سركوب قيام احمد عرابى پاشا در مصر دخالت كردند.بالآخره پس از مدتى مقاومت دليرانه نيروهاى عُرابى پاش در برابر تجاوزات و مداخله نظامى انگليس در 13 سپتامبر1882 از قواى بيگانه شكست خوردند.استعمارگران تصميم داشتند:احمد عُرابى و عده اى از يارانش را اعدام كنند ولى از ترس شورش مردم به اين كار دست نيالودند منتهى وى و محمود سامى بارودى و پنج تن ديگر را به سيلان(سريلانكا) تبعيد كردند345.عده اى از طرفداران عُرابى ر كه از شاگردان سيد جمال الدين بودند مانند:شيخ محمد عبده اديب اسحاق و ابراهيم لقانى بعد از دستگيرى و احياناص زندان به بيروت تبعيد كردند.به نظر مى رسد كه انگليسها از زمانى كه تصميم به دخالت نظامى در مصر گرفتند تاهنگام شكست كامل نيروهاى عُرابى سيد جمال را در كلكته تحت مراقبت شديد قرار دادند و بعد از سركوب قيام عُرابى به وى اجازه فعاليت دادند.

23ذى حجه 1299/8 نوامبر1882
در اين تاريخ كه سيد جمال از آزادى نسبى برخوردار شده بود در(البرت هال)كلكته درباره تعليم و تعلم سخنرانى مى كند.346 سخنرانى وى با استقبال زياد دانشجويان و جوانان هندى رو به رو مى شود.347

فعاليت سيد جمال گرچه در كلكته اندك بود ولى تأثير آن به گونه اى است كه در اين شهررساله نيچريه وى به اردو ترجمه و مقالات جماليه گردآورى و چاپ مى شود348.همچنين ترجمه مقالات عروة الوثقى در جريده(اخبار دار السلطنه) كلكته منتشر مى شود349.سيّد نخستين شالوده نهضت جوانان مسلمان را در همكارى با هندوان در راه تحصيل استقلال پى مى ريزد.

بلنت مى گويد:

(وقتى دو سال بعد از خروج سيد از هندوستان به كلكته رفتم شبى مريدان سيد جمال الدين مرا به مجلس سرّى بردند كه از طلاب دينى متعصب در طرفدارى از افكار سيد تشكيل شده بود.350)

اينها همه نشانگر تأثير فوق العاده سيد جمال بر افكار و انديشه هاى نيروهاى روشنفكر و آزاديخواه است.

صفر1300/دسامبر1882
سيّد در محرم 1300 كلكته را به قصد لندن و پاريس ترك مى كند و در ماه صفر به كانال سوئز مى رسد.تاريخ نامه اى كه سيد جمال به عبدالله فكرى پاشا در سوئز نوشته 8 صفر 1300هـ.ق. است.351

چنين به نظر مى رسد كه عارف ابوتراب بعد از اطلاع از ورود سيد جمال به پورت سعيد خود را به وى مى رساند.سيد جمال نيز عارف را نزد رياض پاش نخست وزير وقت فرستاده تا وسائل و كتابهاى او را دريافت كند و به بوشهر بفرستد. در اسناد به جاى مانده از سيّد مسوده پنج مكتوب به عربى موجود است كه سيّد به بزرگان مصر نوشته است. مخاطبين اشخاص مهم و معتبرى هستند ولى نام آنان مشخص نيست.ولى از آن جا كه در دو نامه (مجموعه اسناد تصوير32و 33) تصريح شده كه:

(ارسلت العارف الى صاحب الدوله رياض پاشا بقبض اموالى و كتبى التى بقيت فى مصر.353)

من عارف را نزد رئيس دولت رياض پاشا فرستادم تا اموال و كتب باقى مانده در مصر را بگيرد برمى آيد كخ مخاطب نامه چهارم(مجموعه اسناد تصويرهاى:34 35 36 و 37) رياض پاشاست. سيّد در پايان همين نامه تصريح مى كند كه:نامه اى به شريف پاشا و عبدالله پاشا فكرى فرستادم و آنان را به اداى شهادت و بى گناهى خويش دعوت كردم.متن نامه سيد به عبدالله فكرى پاشا مشخص و مسوده آن در مجموعه اسناد آمده است.در اين نامه از عبدالله پاشا353 كه در رد اتهامات عليه وى نكوشيده گلايه مى كند و در پايان مى نويسد:

(از شما مى خواهم به عارف با نظر عنايت توجه كنيد ودر مهمى كه براى آن او را فرستادم مساعدتش نماييد و سلام مرا به برادر فاضلم امين بيك 354 برسانيد.355)

با توجه به اين كه در پايان نامه يسد به رياض پاشا آمده:(من نامه اى به عبدالله فكرى و شريف پاشا نوشته ام و آنان را به اداء شهادت دعوت كردم) مى توان گفت كه نامه اول سيّد(تصوير32) مسوده نامه وى به شريف پاشاست.356

شايد بتوان گفت كه نامه سوم(تصوير 33) مربوط به كمال بيك كاتب سرّ خديو و صاحب نفوذ در دستگاه دولتباشد;زيرا در نامه آمده:

(من عارف را به جانب شما و صاحب دولت رياض پاش فرستاده ام.357)

نامه پنجم(تصوير38) به جز حاوى مطلبى كه مربوط به فرستادن عارف مى باشد بقيه مطالب آنبا نامه سوم يكسان است. احتمال نامه را براى شخصى به نام فخرى پاشا نوشته كه از جريانات مسائل مطلع بوده است.358 سيد جمال در نامه خود به رياض پاش به اين مطلب تصريح مى كند كه:عبدالله فكرى پاش فخرى پاش كمال بيك كاتب سرّخديو و شريف پاشا از كارهاى من در مصر مطلع هستند و آنان مى دانند كه من در صدد خيانت و فساد نبودم.359

از اين روى ما احتمال مى دهيم نامه سوم وپنجم سيد جمال مربوط به دو تن از اين چهار نفر(فخرى پاشا و كمال بيك) باشد.سيد جمال الدين در اين نامه ه مقصد خويش را مشخص كرده است:

(اذهب الى لندن و منها الى باريس)360

ربيع الاول 1300/ژانويه 1883
سيد جمال الدين در اواخر سال 1882 وارد لندن مى شود. از اين فرصت استفاده مى كند دو مقاله با عنوان:(سياست انگلستان در ممالك شرق) و(علل جنگ در مصر) در مجله النحله361 منتشر مى كند.362 در همين سفر با بلنت نويسنده سياسى انگليسى ديدارهايى دارد.بنابر نقلى وى در سفرهاى قبلى خود به هند با ويلفريد اسكاون بلنت آشنا شده بود363.ولى بنابر قول صحيح سيد جمال در لندن به وسيله صابونچى مدير مجلّه النحله با بلنت نويسنده سياسى انگليسى آشنا مى گردد364. بلنت در منزل خود از سيد جمال به گرمى استقبال مى كند. اين كه برخى از قول بلنت نقل كرده اند:(سيد جمال از هند به آمريكا رفته و قصد دريافت تابعيت آن كشور را داشته است365) صحيح نيست و با واقعيتهاى خارجى سازگار نمى باشد. اين كه برخى نوشته اندك(سيد در منزل بلنتبا الفباى فرانسه آشنا شده و بعد از سه ماه به قدر حاجت آن زبان را فراگرفته366) صحيح نيست;زيرا همان گونه كه قبلاً نقل گرديد:سيد جمال در عثمانى با زبان فرانسه آشنا شده است.در گزارش پليس فرانسه درباره سيد چنين آمده:

(او از كلكته وارد و تاكنون هرگز به پاريس نيامده بود به طورى كه معلوم مى شود بسيار تحصيل كرده و فرانسه را بى اشكال حرف مى زند و هشت زبان مى داند367)

درباره آشنايى سيد جمال با زبانهاى گوناگون نظرهاى مختلفى ابراز شده است:

(وى زبان افغان فارسى عربى تركى و فرانسه را مى دانست و با انگليسى و روسى آشنا بود.368)

زركلى مى نويسد:

(در لغات افغانى فارسى سنسكريت و تركى را مى شناخت و زبان فرانسه و انگليسى و روسى را فرا گرفت و زمانى كه به عربى سخن مى گف زبان او عربى فصيح بود. و اذا تكلم بالعربيه فلغته الفصحى.369)

در مجله عروة الوثقى گاهى از واژه هاى سنسكريت بهره مى برد370 و توصيه وى به هنديان اين بود كه نامه هاى خود را به دفتر مجله به لغت فارسى بنويسند نه اردو.371

و ظاهر وى در هند با لغت هندى نيز آشنا شده و از قول سيد هادى حسينى اسدآبادى نقل شده كه با عده اى از هنديان در ايران با زبان هندى سخن مى گفت.372

آنچه در اين توقف كوتاه سيد در لندن مهم مى نماد افشاى چهره انگلستان و نماياندن سياستهاى ضد انسانى آن است.

وى در مقاله:(علل جنگ در مصر) تاكيد مى كند:انگلستان وحشت دارد از اين كه مسلمانان تحت خلافت و مركزيت واحد متحد گردند. همان هدفى كه سلطان عبدالحميد در پى آن است. انگلستان مى خواهد مصر را از عثمانى جدا كند.373

عبده در اولين نامه خود به سيد جمال در 5 جماد الاول 1300هـ.ق. مى نويسد:دفترهائى آماده كرده ايم كه مقالات شما را از روزنامه ها جمع آورى كنيم و آنچه در روزنامه(نحله) آمده و اولين مقاله(البصير) را در آن دفترها قيد كرده ايم.374)

10 ربيع الاول 1300/19 ژانويه 1883
سيد جمال الدين مدتى قبل از تاريخ فوق وارد پاريس مى شود.مجله جمس سانو و به نام(ابونظاره)زير تير(خبرهاى مهم) گزارش مى دهد:

(سيد جمال الدين بزرگ او كه زندگى خود را صرف انسانيت كرده است و به مصر عشق مى ورزد و آن را دوست دارد به پاريس رسيده و بلافاصله همكارى خود را با ابونظاره آغاز كرده و مى خواهد براى آن مقاله بنويسد.375)

سيد جمال با قيافه اى شرقى و با عمامه وارد لندن مى شود و با لباس استانبولى وارد پاريس.او هرگز لباس فرنگى نمى پوشيده است.376

سيد جمال الدين در پاريس مقالاتى انتقادآميزى درباره مصر و خديو و دخالت انگلستان در مجله(ابونظاره) جمس سانوو مى نگارد.در مقاله اى درباره خديو مى نويسد:

(از زمان قديم كلمه بهلول را سمبول حماقت و تمسخر مى دانستند تا اين كه نام او ضرب المثل گرديد.امروز با بودن احمقى مانند توفيق مردم ديگر به ياد بهلول نمى افتند.377)

مقالات سيد جمال در ابونظاره عكس العمل شديدى را در مصر به دنبال داشته است. ابوترابكه در آن زمان هنوز در مصر بوده دستگير و زندانى و به بيروت تبعيد مى گردد.

16 ربيع الاول1300/25 ژانويه 1883
روزنامه عربى زبان(البصير) كه در پاريس توسط آزاديخواه مارونى رانده شده از امپراتورى عثمانى به نام:خليل غانم378 اداره مى شد در تاريخ فوق مى نويسد:

(سيد جمال الدين با آن شهرت و دانشش به پاريس وارد شده است و از اقامتش در هند و لندن سخن مى گويد.379)

اين مجلّه به بيروت ارسال مى شده و شاگردان سيد از طريق آن از ورود سيد جمال به پاريس باخبر مى شوند.

(خدا را شكر كه البصير به ما مژده داد كه شما سالم به پاريس رسيديد.380)

22 ربيع الاول 1300/1 فوريه 1883
عارف ابوتراب كه به دستور سيد جمال براى دريافت كتابها و اثاثيه وى به مصر رفته بود در تاريخ فوق موفق شد آنها را از مصر به بوشهر ارسال نمايد.اثاثيه به دست آمده از سيد جمال در هفت بسته تنظيم و طبق ورقه ضبطئه مصر از طريق سوئز براى آقاى عبدالنبى صفر به شهربندرى بوشهر ارسال مى گردد.381 اين وسائل در سال 1303 كه سيد به بوشهر وارد شده در آن جا موجود بوده است.شش بسته و صندوق آن كتابهاى سيد جمال را در بر مى گرفته كه در مجموع 549 جلد كتاب بوده است. در اول رمضان 1303 به تهران منتقل مى شود.382 ابوتراب در مصر بود كه شماره اى از مجله(ابونظاره) كه در آن مقاله سيد جمال درج شده بود به مصر رسيد و اين باعث شد كه عارف ابوتراب را دستگير و زندانى و سپس به بيروت تبعيد كنند. اديب اسحاق در نامه خود به سيد جمال در اين باره مى نويسد:

(سبب تبعيد ابوتراب را پرسيدم.گفته شد:او پس از آن كه به مصر رفت مدتى ماند تا آن كه(ابوالنظاره) رسيد و در آن مقاله اى از سيد بود. جناب خديو شك كرد و جاسوسان را در پى او برگماشت و دستور داد كه او را بگيرند….او را گرفتند و به راه آهن سپردند و به اسكندريه رساندند و بالفور او را با سيد ابراهيم و مصريان ديگر به بيروت فرستادند.383)

نشريه ابونظاره در فرانسه به زبان عربى نوشته مى شد و در جوف پاكتهاى معمولى به وسيله پست فرانسه به شكل نامه براى افراد ارسال مى گرديد.384 ابوتراب كه به خاطر مقاله سيد جمال در ابونظاره به تعبير خوددش:(از مصر نفى مؤبد) شد از سيد جمال الدين مى خواهد كه مقالات خود را براى وى به بيروت بفرستد; مخصوصاً مى خواهد كه به جمس سانوو توصيه كند:مقاله اى كه به خاطر آن تبعيد شده بفرستد.

(از آن تاريخ كه اول مقاله شما را نوشته است از براى م(ابونظاره) را بفرستد.به آن حيله اى كه[جمس] به مردم ديگر مى فرستد به جهت آن كه او مرا بى گناه نفى كرده و حبس هم بالايش.385)

29 ربيع الاول 1300/8 فوريه 1883
در شماره 66 سال دوم روزنامه(البصير) مورخ 8 فوريه 1883 مكتوبى از سيد جمال الدين به چاپ رسيده كه در اسناد به جاى مانده از وى به اين مكتوب اشاره شده است.386

نامه و نوشته سيد جمال در صفحه اول(البصير) چاپ شده بود.در آن سيد جمال از غانم مى خواهد:(از دولت عثمانى در روزنامه خود زياد انتقاد نكند.) سيد جمال معتقد بود كه روزنامه مهم خليل غانم بايد از بهتان و افتراد نسبت به شرقيان خالى باشد. زيرا آنان توسط خارجيان پيروز و غالب هدف قرار گرفته اند.387 خليل غانم پاسخ مقاله سيد جمال را در عدد بعدى البصير مورخ 15 فوريه 1883(صفحه 1و2) مى دهد.388

اول ربيع الثانى 1300/9 فوريه 1883
خانم كدى مى نويسد:

(در تاريخ فوق مجله ابونظاره همراه با عكس و تصويرى از سيد جمال مقاله اى با عنوان:(شرق و شرقيان) از وى به چاپ رسانده است.389)

و در نامه هايى كه ابراهيم لقانى ابوتراب و عبده به سيد جمال مى نويسند از اين مقاله ياد و تصريح مى كنند:(اين مقاله را كه در البصير چاپ شده براى ما بفرست.390)

اديب اسحاق مى نويسد:

(البصير مقاله اول(الشرق و الشرقيين) را براى ما فرستاد. خواهش مى كنيم بقيه اين مقاله ر هر جا چاپ شده است براى ما بفرستيد.391)

بنابراين چنين به نظر مى رسد كه بخش اول مقاله:(شرق و شرقيان) در البصير چاپ شده و بخش ديگرى از آن در مجله ابونظاره ولى با توجه به اين كه نوشته اند:مقالات سيد جمال در(البصير) در شماره هاى:66 67 68 74 75 77 و 78 آن بوده و به ترتيب هر يك در 8 15 22 فوريه 5 12 و 26 آوريل و سوم ماه مه 1883 منتشر شده است392 مى توان گفت شماره 67(البصير) كه در بردارنده دومين اثر سيد جمال در اين مجله بوده بعد از(ابونظاره) منتشر شده است و از ذيل نامه اديب اسحاق استفاده مى شود كه ممكن است مقاله سيّد به عنوان:(شرق و شرقيان) در روزنامه هاى مختلف منتشر شده باشد.

(فالمسؤل من كرم السيد ان يرسل اليّ ما طبع منها و من سواها فى البصير و غيرها من جرائد لندرة و باريس جملة فتلك امنية للعاجز فيها شركاء كثيرون ممن عرفوا السيد بالخبر او بالأثر.393)

از بزرگوارى سيد است كه براى من بفرستد تمام آنچه را كه از آن[مقاله شرق و شرقيان] و غير آن در البصير و ديگر جرائد در لندن و پاريس چاپ شده است.اين آرزو و خواسته من عاجز است. و عده زيادى كه سيّد را با خبر يا اثر مى شناسند در اين آرزو شريكند.

از آن جا كه(ابونظاره) به بيروت فرستاده نمى شده و يا لااقل به دست شاگردان سيد جمال نمى رسيده آنان از طريق روزنامه البصير در جريان فعاليتهاى وى قرار مى گرفتند.

دكتر على شلش مى نويسد:

(مقاله شرق و شرقيون در ابتداء در(ابونظاره) مورخ 9 فوريه 1883 منتشر شد سپس در دو شماره 15و 22 البصير در ماه فوريه تجديد چاپ گرديد.394)

ظاهراً اديب اسحاق شماره اول آن را در(البصير) دريافت كرده است.در اول ربيع الثانى1300/9فوريه 1883 سيد جمال الدين نامه اى از پاريس براى بلنت به لندن مى فرستد و در آن از آقاى بلنت تشكر مى نمايد:

(درود مى فرستم درودى كه خالى از رياء است به حاميان انسانيت مستر بلنت و همسرش.)

دستخط سيد ر زركلى آورده و ظاهراً وهبى بيك در آن زمان همراه سيد جمال در پاريس بوده است.در اين نامه از شخصى به نام:مسيو اسنو نامبرده شده كه سيد از وى به عنوان(صاحبى) ياد مى كند و از اين كه زبان انگليسى را نمى شناسد تا باوى مكاتبه كند عذر مى خواهد.395

ويلفريد بلنت نويسنده آزاديخواه انگليسى و عرب دوست 396 است و كتابى درباره مصر نوشته به نام(التاريخ السرر لاحتلال انجلترامصر) در آن وقايع دوران اشغال مصر توسط انگليس را بيان كرده است. مجله عروة الوثقى از وى به عنوان كسى كه در شهرت به محبت مسلمين و دفاع از مردم مصر) يافته ياد مى كند و دو پيشنهاد از وى در باب مصر نقل كرده است:

1.بايد مصر استقلال بيابد و انگلستان آن را تخليه كند.

2.كانال سوئز بايد آبراه عمومى و بين المللى گردد و اداره آن به عهده حكومتى برخاسته از آراء مردم باشد.397

2ربيع الثانى1300/10 فوريه 1883
شاگردان و دوستان سيد جمال بعد از اطلاع از ورود سيد به پاريس مكاتبات خود را به آدرس مجله(البصير) كه اولين بار از طريق آن از خبر ورود سيد به پاريس اطلاع يافتند مى نويسند. اولين نامه در اسناد به جاى مانده از اديب اسحاق نويسنده مصرى است. وى در تاريخ فوق نامه اى به سيد نوشته و در آن اجمال به سرگذشت خود بعد از تبعيد سيد از مصر اشاره دارد. آن گاه به سبب تبعيد ابوتراب را تشريح مى كند و مى نويسد:وى منتظر دستور شماست براى حركت به سوى پاريس.398 تاريخ نگارش نامه دوم اديب اسحاق نيز پيشتر از نگارش ديگر نامه هاست:5 مارس 1883/24 ربيع الثانى 1300. وى در نامه دوم از سيّد مى خواهد كه:مقالاتش را براى او بفرستد.سيّد جمال نيز اولين پاسخى كه به نامه هاى شاگردان خود مى دهد پاسخ به اديب اسحاق است كه در آن از عبده و ابراهيم لقانى انتقاد مى كند. از نامه اديب اسحاق برمى آيد كه برخى امراى هند از طرف سيّد با شاگردانش مكاتبه داشته اند و اديب به خاطر عدم پاسخ گويى به آن نامه ه از آن عده انتقاد مى كند. البته نام فردى خاص در نامه اديب اسحاق نيامده است.399

7ربيع الثانى 1300/15 فوريه 1883
سيد ابراهيم لقانى در تاريخ فوق نامه اى از بيروت به پاريس نوشته و در آن سرگذشت خود را به طور مفصل شرح داده:پانزده ماه زندانتبعيد به بيروت و…400 كه براى آگاهى از اوضاع مصر بعد از اخراج سيد بسيار اهميت دارد.در نامه اى كه ابراهيم لقانى در 27 فوريه 1883/19 ربيع الثانى 1300از بيروت به پاريس نوشته(و آن را ابوتراب نيز امضاء كرده) اشاره دارد كه ابوتراب نامه اى به اداره(البصير) نوشته و در نامه اى ديگر سرگذشت خود را شرح داده و نامه سومى براى اعلام نامه دوم در جوف نامه لقانى فرستاده است. در اين نامه از احتمال بازگشت سيد جمال از پاريس به لندن اشاره دارد كه در روزنامة(الجوانب) ذكر شده است.401

9 ربيع الثانى 1300/17 فوريه 1883
سيّد مدتى در منزل آشنايان به سر مى برد و در تاريخ فوق محل اقامت خود را تغيير و به منزلى در كوچه 16 سز seze مى رود.شايد علت تغيير مكان به خاطر اين بوده كه خواسته مكان مستقل داشته باشد و ياران او به خاطر مقالات انتقاد آميزش در(ابونظاره) دچار مشكل نشوند.در گزارشى كه در تاريخ 6 ژوئيه 1883/اول رمضان 1300م پليس فرانسه به وسيله وزارت كشور به وزارت امور خارجه انگلستان در ارتباط با فعاليتهاى سيد جمال فرستاده چنين آمده است:

(آقاى جمال الدين نويسنده و اديب اصلش افغانى 45 ساله مجرد از 17 ماه فوريه گذشته در كوچه سز اقامت و در ماه 50 فرانك كرايه مى پردازد.

موقع ورود به اين منزل در دفتر نام خود را(الدين جمال) ثبت نموده است.اواز كلكته وارد…او با تشريك مساعى يك آقايى به نام جمس سانوو معلم زبان عربى و مدير يك روزنامه كه به زبان عربى در شماره 48 خيابان كلشى پاريس انتشار مى يابد مقالات زيادى عليه انگلستان انتشار داده است.مشاراليه ملاقاته�