معرفي مزارهاي  شهر تاريخي يزد

معرفي جاذبه هاي توريستي استان يزد در يزدفردا (1)

مزار جوي هرهر

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :محله جوي هرهر در مجاورت محله سرسنگ واقع شده است. جوي هرهر و قبرستان جوي هرهر در اين محله واقع شده است. با توجه به نوشته‌هاي كتاب جامع مفيدي احتمال مي‌رود اين محله در قرن دوازدهم هجري شكل گرفته باشد. بر اساس تحقيقات محلي و مراجعه به كتب تاريخي يزد نام اين محله تنها در يك مورد در كتاب جامع جعفري آمده است و ظاهراً در دوران گذشته قبرستاني در محله جوي هرهر وجود داشته كه در حال حاضر بخشي از آن تخريب شده و جزء خيابان در آمده است.

امروزه نیز بخشی از این مزار با مساحت تقریبی52 هزار متر مربع باقی مانده است که با احداث خیابان فرعی به دوقسمت تقسیم شده است و باحصارکشی آجری از بقیه محله متمایز گردیده است.

همچنین در بخش انتهای این مزار به مساحت تقریبی 22هزار متر مربع مزار کلیمیان قرار دارد.درحال حاضر سنگ قبرهایی از دوران صفویه به بعد به شکل صندوقی و لوحه ای درآن دیده می شود.

گفتنی است بقایای تعدادی از آرامگاههای خصوصی که بعضی از آنها باشکوه و زیبایی خاصی زینت گردیده وبخشی دیگر تخریب گردیده، هنوز دراین مزار دیده می شود که درحال حاضر 5بنای آن همچنان باقی مانده و بقیه تخریب شده است. قابل ذکر است قبرستانهای قدیمی که متعلق به چند محله بوده است و دارای وسعت بیشتری نسبت به مزارهای محله ای می باشند علاوه بر عناصر معماری خود(آرامگاههای خصوصی و غسالخانه) آب انباری نیز در آن ساخته می شده که در این مزار هم می توان به آب انبار جوی هرهر اشاره نمود که به استناد از کتیبه سردر آن وارث مرحومین حاجی آقا بابا وحاجی علیرضا و حاجی موسی موازی ده جره آب از قنات پای کوشک ودوجره از آب قنات مریاباد را درسال 1222هجری قمری برآن محله وقف نموده بودند.

آنچه که تا امروز نام این مزار راباقی نگه داشته و مورد احترام خاص مردم می باشد علاوه بر زیارت اهل قبور ، همچنین قبرزنی بنام حاج اشرف آهنگر می باشد که اگرچه متعلق به نیم قرن گذشته است اما هم اکنون نیز تعداد زیادی به زیارت آن می روند.

مزار جوي هرهر
مزار جوي هرهر	مزار جوي هرهر	مزار جوي هرهر
مزار جوي هرهر	مزار جوي هرهر	مزار جوي هرهر
مزار جوي هرهر	مزار جوي هرهر	مزار جوي هرهر

مزار زرندیون








موقعيت مكاني

این زیارتگاه در محلۀ مریم آباد ( مریاباد ) ، بلوار دهه فجر ، کوچه مسجد حضرت رقیه واقع شده است.

منابع تاریخی

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :بقعه زرنديان بقعه‌اي است قديمي واقع در حوالي مرياباد مردم آن را مزار امازاده سيد نصرا... مي‌دانند. در آتشكده يزدان تأليف عبدالحسين آيتي نام آن سيد ناصرالدين از اقارب امامزاده جعفر (مدفون در شهر يزد) ذكر شده است و گويند عده‌اي از سادات عريضي در آنجا مدفونند.(1)

محله مريم‌آباد يكي از محلات قديمي يزد مي‌باشد كه در شمال شرقي شهر يزد واقع است كهبنابر ذكر جامع الخيرات (2)و نيز بر اساس اظهارات محمد مفيد مستوفي با فقي(3) حومه محسوب مي‌گرديد در حالي كه امروزه جزء محلات يزد گرديده و فاصله ميان شهر و آنجا محسوس نيست. از بناهايي كه باعث شهرت محله مريم‌آباد گرديده بناي زرنديان است در مورد زرنديان مي‌توان گفت كه آنها مردمي از توابع پارس بودند كه به خلد‌آباد يزد آمده و در آنجا مقيم شدند و به امر زراعت مشغول شدند و در همين مقام كه امروز در مدفن ايشان است رعاياي مرياباد خربزه زرع كرده و حراست و نگهباني آن را بر عهده ايشان گذاشتند. بر حسب اتفاق شبي درويشي به آنجا آمد و خربزه‌اي طلب كرد و آنها هم با ميل و رغبت خربزه‌اي چيده و به درويش دادند. دوريش هم دعايي مشتمل بر خير و بركت كردو رفت از آن زمان احوال آنها دگرگون شد و دست از امور دنيوي برداشته و به عبادت مشغول شدند و پس از مدتي وفات يافتند و درمقابر مرياباد دفن شدند. مساحت تقریبی این مزار 11هزار متر مربع می باشد. بناي زرنديان بنابر تاريخ مرقوم بركتيبه ضريح چوبي آن از قرن 10 هجري است و باني آن شمس الدين محمد ابرقويي بوده است و امروزه نيز مزار زرنديان به امامزاده شنبه معروف و مورد احترام مردم مي‌باشد. اثر كهنه تاريخدار بقعه ضريحي است چوبي و مشبك 932 هجري كه بر قبر اصلي نصب بوده است كه اكنون آنرا كنار گذارده‌اند و ضريح آهني تازه‌اي بر جاي آن نصب كرده ‌اند اندازه صندوق چوبي قديم عبارتنداز 133 سانتيمتر بلندي154 سانتيمتر پهنا255 سانتيمتر طول.

بر دوره بالايي صندوق كتيبه‌اي به خط نسخ كنده‌اند به عرض 10 سانتيمتر به اين شرح:

...(شكسته و افتاده) ق الحسن المجتبي وصل علي الامام الحق حسين الشهيد بكربلاو صل علي امام الحق علي (كذا) سلام الله عليهم اجمعين الطيبين الطاهرين المعصومين المرحومين آل طه و يس الهي بحق هذه الأئمه الهادين للامم ان لاتخيب من توسل في حاجاته الي هذه الامام الهمام ذي الفضل و الكرم في سنه رابع وثلثين بفضل اللله الكامل و عوانه الشامل و تمت هذا(كذا) العماره الرفيعه باجتهاد باني مباني الخيرات و الحسنات شمس اليدن محمد ابرقويي شكرالله سعيد النبي الولي

مزار زرنديون
مزار زرنديون	مزار زرنديون	مزار زرنديون
مزار زرنديون	مزار زرنديون	مزار زرنديون
مزار زرنديون	مزار زرنديون	مزار زرنديون

مزار سيد صحرا







به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :مزار سيد صحرا از قبرستانهاي مشهور يزد ودرمحله ای به همین نام ونزديك به نصرآباد قرار دارد.وبا توجه به دفن یکی از امامزادگان به نام سیدمراد (سیدصحرا) بدین نام اشتهار یافته است. در اين مزار بناي گنبداري مشتمل به سه اطاق است.مولف جامع مفيدي مي‌نويسد: سيد صحرا در حوالي سرچشمه كثنويه حومه مدفون است واز قرن يازدهم ه. به اين مزار معروف گرديده است. داخل اين بناي گنبدار صورت دو قبر با ضريح چوبي(صندوق) مشهود است كه قبري در سمت غرب قرار دارد را مربوط به سيد صحرا مي‌دانند ولي سنگ قبر آن تاريخ ندارد.در اين مزار دو سنگ قبر ديگر ديده مي‌شود كه يكي از آنها داراي سنگ سياه كوچك كه قسمت بالاي آن مدور است و بر روي آن چنين نوشته شده است: (وفات صيد(كذا) صغراي ميرعلي اصغر سنه‌‌‌‌‌‌‌‌1102) و ديگري داراي سنگ سبز رنگي است و بر روي آن چنين حك شده است:(تاريخ فوت سعيده صالحه حاجيه مرحوم مغفوره صبيه مرحوم سرور حاجي شمس‌الدين محمد درعشرين شهر ربيع الثاني سنه سادس عشر مائه بعد الف 1116). مساحت تقریبی مزار سیدصحرا 44 هزار مترمربع می باشد.درحال حاضردراین مزار سنگ قبرهایی مربوط به دوران قاجاریه به بعد دیده می شود.

همچنین ازجمله عناصر وابسته به این مزار می توان به 11 اتاق گنبددار بصورت پلان مربع که جهت آرامگاههای خصوصی کاربری داشته و اتاق غسالخانه اشاره نمود.

گفتنی است با توجه به وجود امامزاده سیدصحرا، این مزار از قدیم مورد احترام مردم بوده ومحلات اطراف نیز از جمله کسنویه، نصرآباد و... دراین مزار دفن می گردیدند.

امروزه نیز این مزار از رونق خاصی برخوردار است زیرا مردم علاوه بر زیارت اهل قبور، برای برآوردن حاجات روزهای چهارشنبه ویا بصورت چهل روز مداوم (دراصطلاح عوام چله گذاشته می شود) به زیارت امامزاده پیر مراد می آیند.

قابل ذکراست قبرستانهای قدیمی که متعلق به چند محله بوده است و دارای وسعت بیشتری نسبت به مزارهای محله ای می باشند، علاوه برعناصر معماری خود( آرامگاههای خصوصی، غسالخانه و...)، آب انباری نیز درآن ساخته می شده که دراین مزار هم می توان به آب انبار سیدالصحرا اشاره نمود که به استناد از کتیبه سردر آن در سال 1354هجری قمری برمحله وقف گردیده است.

مزار سيد صحرا
مزار سيد صحرا	مزار سيد صحرا	مزار سيد صحرا
مزار سيد صحرا	مزار سيد صحرا	مزار سيد صحرا
مزار سيد صحرا 0	مزار سيد صحرا	مزار سيد صحرا

مزار کثنویه









موقعيت مكاني

این مزار در محله کسنویه جنب بقعه سید کهنو واقع شده است.



منابع تاریخی

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :محله كثنويه در شمال غربي يزد واقع شده است که از قديميترين محلات محسوب مي‌گردد. اين محله در گذشته از جمله محلات مجاور شهر يزد است كه با توسعه تدريجي شهر يزد اكنون يكي از محلات شهر يزد مي‌باشد. بنا به اظهارات جعفري تره‌بار مصرفي شهر يزد قرن نهم از آنجا تأمين مي‌شده است و آن ناحيه را باغستان مي‌ناميده‌اند. مؤلف تاريخ يزد در خصوص زيبايي و سرسبزي كثنويه مي‌نويسد:( باغستان نرسوآباد و ده‌آباد و كثنويه به هم متصل‌اند و باغستيان بسيار و بساتين خرم دارد و ميوه بسيار حاصل مي‌شود. در اين آبادي ميرزا معين كه از طرف شاه صفي وزير بود باغ و عمارتي بنياد كرد و بعد از عزل وزير به تصرف شرعي ميرزا محمد امين در آمد.(2)

درخصوص مزار کثنویه می توان گفت که این مزار با مساحت تقریبی 13 هزار متر مربع در قلب محله قرار داشته که امروزه نیز تنها قسمتهایی از آن شامل سید کهنو و مزارزنی از خاندان نوربخش وگنبدی معروف به مقبره باقی مانده است.ودربقیه قسمتها مدرسه وحسینیه ساخت ساز گردیده است.

- سنگ قبر مرمری به اندازه 45×50/1 سانتی متر درقبرستان کثنویه درنزدیکی مسجد کسنویه قرار دارد که خوش تراش وخوش خط است و قسمت پائین پای آن شکسته از خط وتراش آن برمی آید که از عصر صفوی است ذکر نام متوفی برآن به خط نسخ چنین نقر شده است :

« وفات سیده عابده صالحه ....... (شکسته ) مرتضی اعظم مجتبی اکرم قطب الاولیاو المتقین سید شمس الحق والدین محمد نوربخش .......» برسطح او اطراف سنگ دوازده امام به خط نسخ خوش نقر کرده اند که به احتمال زیاد مربوط به دختر شمس الدین ابن شاه قوام الدین می باشد .گفتنی است خاندان نور بخش از سادات اهل تصوف بودند که در دوره صفویه شکل گرفتند و گروهی از آنان در یزد مقیم بودند .

مولف جامع مفیدی درذیل سادات نوربخش از سید محمود نور بخش و فرزندانش نام می برد که درمحله اهرستان زندگی می کردند ولی هیچ یک درخصوص دفن این زن درمحله کسنویه سخنی به میان نیاورده اند وبه احتمال زیاد دختر شمس الدین بعداز ازدواج دراین محله سکنی داشته است . سیدجعفر فرزند بزرگ سیدمحمود مورد لطف وتوجه حاکم هرات سلطان حسین میرزا بود که جهت معاش وی نیز هرساله مبلغ پنج هزار دینار کپکی ودوست خروار غله مقرر ساخته بود . فرزند دیگر سید محمود به نام شاه قاسم که در ری به ارشاد می پرداخت مورد توجه خاص شاه اسماعیل صفوی قرار گرفت . بعد از وی اجازه ارشاد به نبیره پسری او شاه قوام الدین بن شاه شمس الدین وبعد شاه بهاءالدوله (فرزند شاه قاسم نور بخش ) و شاه صفی (برادر شاه قوام الدین ) برمسند ارشاد نشستند .

فرزند شاه حسام الدین نوربخش نیز به نام میرزا محمد تقی درسال 1065 هجری به مدت 3 سال به عنوان تیولداری یزد انتخاب شد . وی دو پسر بنام های میرزا شاه حسام الدین و میرزا شاه ناصر به یادگار ماند که درمحله مسعودیه اهرستان در منزل اجدادش روزگار می گذراندند.

مزار خرمشاه

موقعيت مكاني

این مزار در بلوار شهید پاکنژاد جنب حسینیه خرمشاه واقع شده است.



منابع تاریخی

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :محله خرمشاه از جمله محلات بسيار قديمي شهر يزد است كه در گذشته جزء محلات مجاور يزد محسوب مي‌شده و باگسترش تدريجي شهر اكنون يكي از محلات شهر يزد مي‌باشد. اين شهر از آباديهاي واقع در سر راه يزد -كرمان است كه در گذشته متصل به شهر بوده و محله زردشتي نشين به شمار مي‌رفته است و احتمال مي‌رود كه در قرن دهم شكل گرفته باشد. نام اين محله در هيچ يك از كتب تاريخي به جزء يادگاريهاي يزد ذكر نشده است.

گفتنی است بااحداث خیابان پاکنژاد دردهه های اخیر ، مزار خرمشاه به دوقسمت (درعرض خیابان وروبروی یکدیگر) تقسیم شده ،که با حصارکشی آجری و نصب در مشخص گردیده است. (درورودی این مزار اگرچه از جنس آهن است، اما دربالای در، بصورت قوس هلالی و تزئینات مشبک سازی دیده می شود که از منظر بیرون ، مزار را از دیگر عناصر معماری مجزا می سازد)

مزار خرمشاه از لحاظ قدمت دارای دوقسمت قدیمی و جدید است که به عنوان مزار محله ای امروزه نیز مورد استفاده قرار می گیرد.

مساحت تقریبی یکی از مزارها2700مترمربع ودیگری 4600 مترمربع می باشد.

تنها عناصر وابسته به این مزار ساختمان قدیمی وابسته به آن (غسالخانه) ویک نخل قدیمی می باشد که احتمالا درمراسم های عاشورا مورد استفاده قرار می گرفته و همچنین می توان به یکسری از رواقها و آرامگاههای خصوصی اشاره نمودکه در دوقسمت مزار خرمشاه به چشم می خورد. البته درحال حاضر بخشی جدیدی به عنوان کاربرد حسینیه درحال ساخت و ساز می باشد.

مزار خرمشاه
مزار خرمشاه	مزار خرمشاه	مزار خرمشاه
مزار خرمشاه	مزار خرمشاه	مزار خرمشاه
مزار خرمشاه	مزار خرمشاه	مزار خرمشاه

مزار زنگیان

موقعيت مكاني

مزار زنگیان در انتهای قسمت شمالی شهر یزد ، خیابان آیت اللّه مدنی ، محله رحیم آباد کوچه هفتم واقع شده است .

منابع تاریخی

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :مزار زنگيان كه امروز به صورت خرابه‌هايی است واقع در انتهاي قسمت شمالي شهر بر سرراه رحيم‌آباد كه در اطراف و داخل اتاقهاي آن صورت قبوري چند وجود دارد و از قبرستانهاي قديمي يزد بوده است. نام زنگيان در تاريخ يزد و تاريخ جديد يزد ديده نمي‌شود ولي مؤلف جامع مفيدي چندین بار از مزار زنگيان و مدرسه كنار آن و موضع زنگيان ياد مي كند كه در زمان اقامت امام علي بن موسي الرضا از يزد شحنه‌اي به نام قطب‌الدين زنگي در آنجا زندگي مي‌كرد كه به بيماري برص مبتلا بوده است و هرگاه به حمام مي‌رفت آنجا را قرق مي‌كرد تا كسي وارد نشود. يكبار به هنگام استحمام درحمام فرط شخصي را ديد كه به حمام وارد شد و بدن او را ديد و كاسه‌اي آب بر سر او ريخت. پس او بسيار نگران شد كه قصه برص او را به همه خبر دهد اما بعد از مدتي چون به خود نگاه كرد اثري از برص را در خود نديد و چون از حمام بيرون آمد به اين مقام زنگيان رسيد و همان شخص را كه به حمام آمده بود را ديد و دريافت كه او امام بوده. سپس قطب‌الدين زنگي خواسست تا روحش به عالم قدس پروازكند پس چنين شد و در همان محل به خاك سپرده شد. اين واقعه در سال 201 هجري اتفاق افتاد و امروزه مزار زنگيان محل اجابت دعا و مدفن رجال و بزرگان شده يكي از كسانيكه در مزار زنگيان مدفون شده مولا شمس الدين محمد شاه حكيم خوشنويس است كه كتبه‌هاي مسجد جامع و مسجد ميرچخماق به خط اوست و به سال 862 فوت و در مزار زنگيان دفن شد(1) اين مزار از آثار عمده خواجه معين‌الدين علي ميبدي وزير دوره جهانشاه است(اواسط قرن نهم هجري) و در كتاب جامع مفيدي در اين باره چنين آمده است:"خواجه معين‌الدين دستور مكرم مزار زنگيان مدرسه جنب آن نمود"(2)

اطلاع بعدي مؤلف جامع مفيدي به دست مي‌دهد عبارت است ازاينكه در سال 1079 به اتفاق مولانا محمد تقي بن مولانا محمد مقيم در" دهليز مزار سنگي بزرگ تقريباً به وزن 50 من ديد كه بر بالاي تختگاه گذاشته و اثر پنجه دست راست و پنجه و ساعد دست چپ بر آن نقش بسته. چون ملاحظه نمودند آن علامت به دستياري كلنگ و تيشه نبود... ضعيف جمعي را طلب داشته سنگ مزبور را در ديوار در مزار رو بر قبله نصب ساخت و دري بدانجا به كار گذاشت تا آن نشان در روزگاران باقي بماند"كه از اين سنگ قبر اكنون اثري وجود ندارد.(1
مزار خير آباد و عيش آباد

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :اين محله در جاده قديم يزد- تفت و در مجاورت محله خيرآباد قرار گرفته است. اين محله از محلات متصل به شهر است مورخان محلي يزد سخني از محله مذكور به ميان نياورده‌اند.

مزار عیش آباد نیز بامساحت تقریبی 5/3 هکتار در مجاورت میدان ابوالفضل فعلی قرار دارد که با حصار آجری ویک درفلزی به ارتفاع تقریبی 10متر مشخص شده است (درورودی این مزار اگرچه از جنس آهن است، اما دربالای در، بصورت قوس هلالی و تزئینات مشبک سازی دیده می شود که از منظر بیرون ، مزار را از دیگر عناصر معماری مجزا می سازد) درحال حاضر این مزار،به عنوان مزار سه محله عیش آباد، خیرآباد واهرستان مورد استفاده قرار می گیرد. در خصوص قدمت این مزار درهیچ یک از منابع ذکری به میان نیامده است. ولی با توجه به وجود سنگ قبرهایی مربوط به اواخر قاجار و پهلوی ، به نظر می رسد به عنوان یک مزار محله ای در قدیم استفاده می شده که همچنان نیز کاربرد خود را حفظ نموده است.

تنها عناصر معماری که در این مزار در دهه های اخیر در جبهه شمال شرقی وغربی دیده می شود،یکسری از رواقهایی هستندکه به عنوان دفتر اداری این مزار مورد استفاده قرار می گیرد

مزار خير آباد و عيش آباد
مزار خير آباد و عيش آباد	مزار خير آباد و عيش آباد	مزار خير آباد و عيش آباد
مزار خير آباد و عيش آباد	مزار خير آباد و عيش آباد	مزار خير آباد و عيش آباد
مزار خير آباد و عيش آباد	مزار خير آباد و عيش آباد	مزار خير آباد و عيش آباد 0

مزار رحمت آباد

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :مزار رحمت آباد که به مزار شهدا معروف می باشد درمحله ای به همین نام و درفاصله 9 کیلومتری شرق یزد قرار دارد.ایرج افشار درکتاب خود آورده: «رحمت آباد از آبادیهایی است که اعیان وتجار شهردرآن باغهای وسیع و آباد داشتند و طبق کتیبه سردر قلعه آن ، حاجی ابوالقاسم رشتی بانی آن بوده است»(ایرج افشار، یادگارهای یزد،ص84)

مساحت تقریبی این مزار 9هزار متر مربع می باشد که در حال حاضر از دو بخش قدیم و جدید تشکیل می شود به گفته معتمدین و سالخوردگان محل،درنیم قرن گذشته قبرستان قدیمی مسطح و بالاتر آمده و دوباره تدفین صورت گرفته است. تنها در انتهای آن در فلزی بر قسمت قدیمی مزار نصب می باشد که متأسفانه هیچ سنگ قبری در آن یافت نمی شود وامروزه تنها پخت و پز در مراسم های مذهبی مورد استفاده قرار می گیرد.

مزار رحمت آباد
مزار رحمت آباد	مزار رحمت آباد	مزار رحمت آباد
مزار رحمت آباد	مزار رحمت آباد	مزار رحمت آباد
مزار رحمت آباد	مزار رحمت آباد	مزار رحمت آباد

مزار سرچم


به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :محله سرچم در قرن نهم از مواضع شهر و نزديك به دروازه كوشكنو بوده ومقابر سرچم در آن قرن ازمزارهای قديم شمرده مي‌شده است(با مساحت تقریبی 9هزار متر مربع) به طوريكه امروزه در مسجد كنوني سرچم دو سنگ قبر از قرن پنجم هجري ديده مي‌شود كه صحت گفته‌هاي فوق را تأييد مي‌كند بدين مضمون:

سنگ قبر مورخ475 به اندازه27×41 سانتمتر كه آيات و عبارت مذكور در ذيل بر آن نقل شده است حاشيه: بسم الله الرحمن الرحيم. كل من عليها فان و يبقي وجه ربك ذوالجلال و الااكرام متن: هذا قبر ابراهيم بن عبدالرحمن..... بن سهلان من ..... سنه خمس وسبعين و اربعمائه

سنگ قبري به همان اسلوب سنگ اول و به اندازه 39×62 سانتمتر كه حاشيه اول به علت سائيدگي قابل قرائت نيست.

حاشيه دوم: بسم الله الرحمن الرحيم. شهدا ... انه لا اله الا هو و الملئكه و اولوالعلم قائما بالقسط لا اله الا هو العزيز الحكيم.

پيشاني: لا اله الا ا... محمد رسول ا... .

متن: هذا قبر ... رجب ..... اربع مائه. و قسمت زير هم كه خوانده نمي‌شود.(1)

كه نزديك به شش‌هزار نفر در قضيه دربندان پسر ابوسعيد طبسي در آنجا به خاك سپرده شده اند.(2) در اين حادثه پسر ابوسعيد طبسي سلطان محمد كه حاكم اين شهر بود به مدت چهار ماه شهر يزد را به محاصره در آورد. در طي محاصره ، در شهر قحطي آمد و قريب به شش‌هزار نفر از گرسنگي جان باختند.(3) مردم كه از دفن اين تعداد عاجز مانده بودند همه را در مدرسه دو منار جمع كرده و چون دروازه شهر باز شد باغي خريدند و اين شش‌هزار نفر را در دو قبر دفن كردند و اين زمين را امير اسكندر هندو بنا كرد كه بعد از حادثه دربندان محصل مال آنجا بود و آن مردگان را دفن كرد.(4) بنابراین مزار به عنوان مقابر اسکندریه نیز شهرت داشته است. علت اينكه به اين محله سرچم گفته مي‌شود اين است كه در سال 673 بر اثر وقوع سيل محلات مريم‌آباد يرسنگ و بخشهايي از محله يعقوبي و سلغرآباد تخريب گرديد و صدمات زيادي به مردم اين محلات وارد كرد عموم مردم از خرد و كلان بر سر بلندي تجمع كردند و پس از پايان يافتن سيل كم كم به احداث ساختمانهاي جديد پرداختند و بدين مناسبت در ابتدا به آن مكان سرجمع مي‌گفتند و بعدها به سرچم معروف شد(5).

مولف جامع مفیدی این مزار را نیز محل دفن «سید سرچم»و «سیدخمیر» ذکر کرده است و آورده کهسیدسرچم از سادات مورد احترام مردم بود که در سال 856 هجری در محله سرچم نزدیک برج اولیاء دفن گردیده است.

همچنین در ذیل معرفی سیدحسین گلسرخ وپیرخمیرآورده که این سیددرمحله سرچم مغازه نانوایی داشته که امروزه نیزقسمتهایی از خانقاه پیر خمیر ( از مریدان سیدگلسرخ) باقی مانده است

مزار کوچه بیوک 


موقعيت مكاني

این مزار در محله کوچه بیوک پشت پارک شهدای کوچه بیوک واقع شده است.


منابع تاریخی

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :محله كوچه بيوك از محلات قديمي شهر يزد مي‌باشد كه در مجاورت محله سردوراه واقع مي‌باشد. با توجه به گزارشات مورخان محلي يزد احتمالاً اين محله در قرن هشتم شكل گرفته است. در مورد مزار كوچه بيوك در هيچكدام از منابع تاريخي اطلاعات تاريخي در دست نيست.

ولی آنچه مسلم است این مزار با مساحت تقریبی 24هزار متر مربع از یک قرن گذشته تا امروز به عنوان یک مزار محله ای مورد استفاده قرار می گرفته است.

مزار كوچه بيوك
مزار كوچه بيوك	مزار كوچه بيوك	مزار كوچه بيوك
مزار كوچه بيوك	مزار كوچه بيوك	مزار كوچه بيوك
مزار كوچه بيوك	مزار كوچه بيوك	مزار كوچه بيوك

مزار باغ علاء
به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :باغ علاء از جمله احداثات اوایل اسلام می باشد درزمان حکومت بنی امیه « ابوالعلاطوقی» معلم عبدالملک مروان به عنوان حاکم یزد فرستاده شد و درمکانی که به « بایله » نام داشت به احداث باغی پرداخت که به« باغ علا» معروف گردید .

اما امروزه هیچ نشانی از مکان احتمالی آن نیز وجود ندارد بنابراین نمی توان مکان این باغ را مشخص نمود.

درتمام کتب تواریخ محلی از مزاری دراین باغ نام برده است که مدفن حاجی حسین و برادرش حاج حسن بوده است هردو برادر صاحب حال و کرامات بودند و بسیاری از مردم منجمله شاه یحیی بن مظفر مرید آنان بودند.

تاریخ یزد اشاره دارد که « بیرون دروازه مهریجرد دکانی هراسی (نوعی خوراکی که باگوشت و حبوبات طبخ می شده / فرهنگ دهخدا ذیل کلمه هریسه ، هرسه پزی ، هرسه گری ) بود و حاجی حیدر نام، هریسه فروختی .درآن دکان تقریر کرد که باآن دو برادر در راه مکه می رفتیم چون به کنار آب کرخه رسیدیم هرکسی چیزی می داد واز آن آب ایشان را می گذرانیدندحاجی حسین را دیدم که برروی آب برآن طرف رفت .»

درتاریخ جدید یزد آورده شده « روزی برسر بازار صحافان در دکان طوافی قدحی ماست گذاشته بود و طواف اراده فروختن آن داشت . حاجی حسین چرخ زنان به در دکان رسیده پای برآن قدح ماست زد و بینداخت وبریخت ماری درمیان ماست آن قدح بود . مردمان را محقق شد که حاجی به نور ولایت این معنی را دریافته بود»

حاجی حسین درسال 700هجری وفات یافت ودرهمان خانه ای که سکنی داشت ، دفن گردید

مزار باغ كمال كاشي 



به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار از مقابری است که در قرن هشتم هجری شکل گرفت و موطن بسیاری از بزرگان وعرفا گردیده است . باتوجه به استناد تاریخ مکان ان درضلع غربی کنونی مسجد جامع کبیریزد بوده است که درحال حاضر هیچ اثری ازان نیست وتنها بقعه ای معروف به سادات قل هو الهی از آن باقی مانده است .«این باغ را محمد ابن مظفر تجرید ووقف مقابر مسمانان کرد وآن باغی مشجرومکروم بود ودرسال ستین سبعمائه از مالکان بخریدو وقف کرد برمومنین ومومنات بیشتر غربا و شهدا آنجا مدفونند واسد ابن طغانشاه آنجا مدفونست »

البته درکنار این باغ از مزار اسکندریه ومقابر حمیدی نام برده شده است « درجنب آن مقابر اسکندریه است که در زمان قحط ودربندان پسر ابوسعید قرب سی هزار آدمی بمردند واز دفن ایشان مردم عاجز بودند ... این سه هزار نفر را دردوقبر دفن کردند و این زمین را امیر اسکندر هندو بناکرد که بعد از دربندان محصل مال بود وآن اموات رادفن کرد و مسجدی و ساباطی را ساز داد و دوقبر عالی بساخت و آن عمارت را اسکندریه نام کرده و تمام این باغ را وقف کرد و یک طرف دیگر مقابر حمیدی است که مولانا عبدالله شحنه آان قطعه زمین بخرید و وقف کرد »

که البته با ایجاد باغ کمال این مقابر جزئی از باغ درآمدند و به مقابرباغ کمال کاشی معروف گردیدند.

مولف جامع مفیدی بعد از ذکر مقابر اسکندریه بیان می دارد « که در آن مقام ساخته اند علامت قبر پهلوان اسد طغانشاهی است که درکرمان حاکم بود»

از مهمترین مزارهای آن می توان به سادات عریضی مشهور به سادات قل هوالهی اشاره نمود.« مزار متبرک آن بزرگان دین مقابل باغ کمال کاشی مشهور به «گنبدهشت در » واقعست ودراین مزار به بطرف قبله صفه ایست که در آنجا سه قبر است »

مزار دیگر در این باغ ، مزار حاجی صدر الدین (متوفی 806) می باشد که بعد از اینکه به سفرحج رفت منقلب شد و به تصوف روی آورد واز مردم کناره گرفت و به طرف مهریجرد رفت و درکوه خورمیز سکنی گزید، امیر یوسف خلیل که از قبل امیر بزرگ داروغه یزد بود، به دیدن او رفت وچهار طاقی برای سکونت او مهیا نمود. درزمان حکومت امیر عبدالرحمن قورچی در بیابان انار در«شمس کوران » بصورت ایستاده وفات یافت عبدالرحمن _والی یزد_ اورا به یزد آورده و درموضع باغ کمال به خاک سپردند .

بابا محمد مشهور به بابا ناصر نیز که از عرفای زمان خودبودوگفته شده 140 سال عمرکرد و کاکا محمد و بابا ضیاءالدین ابدال که از درویشان بود ودولت مجنونه (دولت مجنونه از جمله افرادی بود که از کارهای فساد خود توبه کرد و زمانی که توبه کرد تاآخر عمر به یک پهلو افتاده بودو هرگز بلند نشد و سرخ کبوتر فروش شخصی بودکه مرید وپرستاربود وچون وفات کرد بزرگان شهر یزد منجمله امیر زاده اعظم شمس الدین محمدمیرک پسر امیر جلال الدین چقماق او را تجهیز و تکفین کرد و براو نماز گزاردند) درین مزار مدفونند 

مزار باغ مولائی
به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار در نزدیکی دروزازه کوشک نو برکنار خندق بوده است ومولانا شمس الدین ابوبکر رضی براموات وقف کرد. و بسیاری از مردم صالح زاهد آنجا مدفونند منجمله شیخ زاهد ، شیخ احمد حق مددکازرونی ( که به مدت چهل سال درغرفه مسجد جامع معتکف بود ) ومولانا عزالدین ابراهیم فیروزانی ( ازفضلای عصر بود و به مدت چهل سال به تفسیر کامل قرآن پرداخت و پادشاهان بنی مظفر درپای منبر موعظه او حاضر می شدند ونزدیک به شصد هزار ابیات عربی و فارسی را حفظ داشت وی درسال 798هجری درسن 84 سالگی درگذشت ودرباغ مولائی دفن گردید ) و مولانا حاجی علی روید شتی (از فضلای زمان و بزرگان دین بود ) که درجوار شیخ احمد حق مدد و شیخ جلال الدین زاهد دفن می باشد .

مزار باغ مولائی درنزدیکی مزار سرچم واقع شده است . گفتنی است که درمجاورت این باغ خانقاه کوشنکو که محل سکونت شیخ محمد بن یعقوب از اساتید و حافظان قرآن ( معلم سید رکن الدین قاضی مستوفی 732 هجری ) بوده ، قرار داشته است .

که شرح کامل آن درموقوفات خانقاه محله کوشک نو ذکر شده است . و باتوجه به کاوش های باستان شناسی صورت قبری در آن هویدا گردیده که احتمال می رود شیخ محمد بن یعقوب نیز در آن خانقاه مدفون گشته که بعدها جزئی از مزار باغ مولائی گردیده است اما شواهد تاریخی نشان می دهد که آن مکان تنها خانقاه و منزل شیخ محمد بن یعقوب بوده و خود نیز درمزار تازیان مدفون شده است .

اشاره دارد :« چون سید رکن الدین محمد چند روزی از رنج راه آسوده گشت معمار همت بلند نهمتش به ساختن عمارات خیر واجراء قنوات اقتضا نمود ونخست امر کرد تا د رفراشاه قناتی جاری نموده چند آب از سهام قنوات دیگر به عنوان ملکیت خریداری کرده به یکدیگر ممزوج ساختند وازمیان شهر و محلات در مسجد جامع آورده از آنجا به مدرسه رکنیه ومیدان وقت و ساعت گذرانیده از درب کوشکنو بیرون برد وبه خانه محمد یعقوب معلم جاری ساخت و آن را آب وقف آباد نام نهاد ...»

مزار پير برج


به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :مزار پیر برج درمحله ای به همین نام و درمحل کنونی بقعه شاهزاده فاضل قرار داشته است . بطور کلی دراین مکان یکی از چهار دروازه قدیمی یزد قرار داشته (دروازه کیا یکی از چهار دروازه ای است که درزمان علاءالدوله کالنجار _حکومت آل کاکویه _ وتوسط سرهنگان او ساخته شد) . که دورتادور آن حصار قدیم یزد( درزمان اتابکان ) کشیده شده بود درزمان حکومت آل مظفر ، امیر مبارزالدین محمد به حفر خندق را دور زد بنابراین آن مکان به پیر برج اشتهار یافت .

مولف تاریخ جدید یزد دربیان آن ذکر می کند :« وغالب آن است که از شهدای فهرج است که بعضی در آن زخم خورده و بیرون آمده اند ... اما قبر بزرگوار او مخفی بود وپس معلوم نبود که در این مقام امامزاده بزرگوار است تا زمان دولت مبارزالدین محمد مظفر درآمد شهر را بزرگ گردانید وبسیاری از بیرون داخل شهر کرد و بارو کشید و حفر خندق کرد وچون بدین مقام رسید حفاران کلنگ زدند و بشکافتند ، قبر پیدا شد نگاه کردندشخصی مهیب دیدند با جامه های سبز و سفید درآن قبرآسوده و جامدها پوسیده و ریزنده نگشته و مصحفی برسینه او نهاده و براندام او جراحت یافتند . چنانچه آورده اند که حفاری پاره ای پنبه از جراحت او برداشت خون تازه بر پنبه یافت . آوازی به گوش حفار آمد که دست خود نگهدار ... حفار از آن هیبت بیفتاد و بیخود شد ومزدوران دست از کار برداشتند وخبرنزد محمد مظفر آوردند و آن روزدرگذشت وچون شب در آمد چند علم نور معاینه دیدند که از آن قبر برمی آید روز دیگر محمدمظفر سوارشد و برزیارت آمد و بفرمود که قبر را ببستند و فصیل برآن طرف قبر نهادند و درمیان هردو فصیل قبر او راست کردند و صومعه بربالین قبر او بساختند» .

در سال 844 هجری امیر قطب الدین خضر شاه بن امیر اعظم سعید شمس الدین محمد حضرشاه قطعه ای زمین را به آن متصل و گنبدی زیبا ساخت و قبر را باکاشی و آجر پوشاند .

جامع مفیدی نیز چنین آورده « که در بیرون مزار شاهزاده فاضل تلاری از چوب ساخته و شیخ بزرگوار مشهور به پیر برج در آنجا آسوده ... و ایامی که محمد علی بیک ناظر بیوتات کرکراق سرکار خاصه شریفه دارالعباده یزد می بود برجی رفیع اساس که از قدیم الایام در آنجا ساخته بودند عمارت کرده نقاره خانه را از میدان خواجه ضیاء الدین محمد برآنجا نقل نمود...»

وگفتی است مزار وحشی بافقی ( از شعرای قرن دهم ـ مستوفی 997 هجری ) در مزار پیر برج ذکر شده است .

مزار زرتشتيان يزد:

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :زرتشتيان كه بيشترين گروه اقليت را در يزد شامل مي شوند( به گفته سهراب فیروزفرد – مسئول انجمن زرتشتیان یزد- تعداد زرتشتیان مقیم یزد درحال حاضر 6750 نفر می باشد) درگذشته مردگان خود را درمكاني به نام دخمه مي گذاشتند .اما تا حدود 30 سال پیش تاکنون در قسمت پایین دخمه های دوگانه صفائیه ، زرتشتیان مردگان خود را دفن می نمایند .

گفتنی است این مزار ، به آرامگاه موقوفه زرتشتیان معروف می باشد که مساحت تقریبی 62هزار متر مربع را در بر دارد.

لازم به ذکر است با توجه به تعداددخمه ها ( 8دخمه) و آمار زرتشتیان استان یزد ، نگاه اجمالی به فرهنگ دخمه گذاری در یزد پرداخته می شود.



وجه تسميه دخمه :

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :دخمه سردابه اي است كه جسد مردگان را در آنجا نهند . سردابه مردگان (برهان ) ، سرداب براي مرده. خانه ياسردابه كه اموات در آن نهند. مقبره اتاق زير زميني كه براي دفن ميت بكار رود . ناووس ( حاشيه برهان قاطع ) آن خانه كه كفار عجم مردگان را در آن نگاه مي داشتند . ( غياث الغاط) .

….. وبر سر كوه دخمه ها عظيم كرده ست و عوام آنرا زندان بادي مي خوانند . ( فارسنامه ابن بلخي ، ص 127 )‌

در كتاب « گلدسته چمن آيين زرتشت » در خصوص كلمه «دخمه » اشاره شده است برج سكوت يا برج خاموشان به مكاني مدور كه در بالاي كوه بلند واقع شده . گويند و غالباً از آباديهاي اطراف چندين فرسخ فاصله دارد. ديوار اطراف دخمه را از سنگ و سيمان مي سازند ويك درب كوچك آهني براي ورود و خروج دارد. محيط دخمه ]متفاوت[ در حدود صد متر است. سطح داخلي آن از ديوار به طرف مركز سراشيب مي باشد. ودر وسط دخمه چاه عميق ووسيعي حفر شده كه به چاه وسط دخمه راه دارد. عمق چاهها تا حدود يك متر با شن و سنگريزه پر شده است. چاه وسطي را زرتشتيان ايران سراده S aradeh يا استه دان A stedan ، استخوان دان يا جاي استخوان مي نامند.



دخمه های دوگانه صفائیه:

- دخمه گلستان :

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :در سمت راست جاده يعني در طرف معرب ، دخمه اي بزرگ به قطر 40/29 متر و قطر استودان 40/5 متر وجود دارد. و براي رسيدن به آن بايد جاده سنگي به عرض دو متر را پيمود . مصالح تمامي دخمه از پله ها تا ديوارها از سنگ باربر است و بر روي ديوارهاي بيروني كاهگل و گچ روي سنگ كشيده اند. اتاقكي آجري در كنار در ورودي اين دخمه به چشم مي خورد، كه گويا اتاقك دخمه بان بوده يا براي ترتيب مراسم دخمه گذاري ، در ورودي دخمه كه رو به سمت مشرق دارد، آهني است و اكنون با آجر جلوي آنرا پوشانده و مسدود نموده اند. بالاي اين در ، كتيبه اي سنگي، تاريخي قرار داشته كه اكنون تنها جايش مانده است. ( همانند سنگ نصب شده در دخمه مانكجي بود.) ناچار از سمت مغرب دخمه كه بخشي از ديوارش تخريب شده و ريخته مي توان وارد دخمه گلستان شد. ارتفاع ديوارها از سطح تپه شش متر است. در وسط آن استودان سنگي براي استخوان هاي اجساد قرار دارد. اين بنا روباز ( بدون سقف ) بوده و كف آنرا از تخته سنگ ها براي قرار دادن جسد فرش نموده اند.



- دخمه مانكجي ليمجي هاتريا :

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :اين دخمه كه در سال 1225 يزد گردي مطابق با 1235 خورشيدي توسط مانكجي ليمجي هاتريا ساخته و گشايش يافت.

« در سمت مشرق و به طرف مهريز ،‌دخمه ديگري كه راه صعب العبوري دارد،‌ديده مي شود.

اين دخمه به دخمه مانكجي معروف است و از (دخمه ) گلستان قديمي تر است . در ابتدا راه ورود به اين دخمه اتاقكي قرار دارد كه در برون و درون آن دو سنگ مرمرين حكاكي شده است. ( اين كتيبه هاي سنگي در حال حاضر در محل نصب نمي باشند.) بر روي كتيبه هاي سنگي عبارات زير نقر شده كه به اختصار چنين است :

« هو الله تعالي شانه ، بخشش پاك يزدان … دخمه در رمضان سنه 1222 شروع به كار شده ودر سنه 1225يزدجردي كار آن به پايان رسيده ، به همت مانكجي ابن ليمجي هوشنگ هاتريا ،‌فارسي هندي »

در اين سنگ نبشته به مسلمانان و زرتشتيان براساس روايات مستند خودشان سفارش شده كه به ميت دست نزنند.

در داخل اين اتاقك ،‌سنگ مرمرين ديگري قرار دارد. كه بنا بر گفته آقاي خداداد خنجري و شواهد روشن ، از دخمه گلستان به اينجا آورده شد. خود متن نيز گوياست: اين دخمه كه قديمي تربوده از لحاظ ساختماني و استحكام بهتر از دخمه گلستان است، داراي دري سنگي با چفت و بست آهني است . در پايين تر سوراخهايي تعبيه شده كه زرتشتيان شمع و چراغ روشن مي كنند

دخمه مانكجي نيز با سنگ ساخته شده كه فضاي داخلي دخمه به سه قسمت تقسيم شده و براي قرار دادن جسد كف دخمه با تخته سنگ صاف و فرش شده است. قطر داخلي دخمه 40/28 و قطر استودان 10 متر است.



عناصر معماري وابسته به دخمه :

خيله :

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :درپايين دودخمه كوه صفائيه يزد ، مجموعه ساختمانهايي ساخته شده كه زرتشتيان به آن خيله مي گويند . اين مجموعه كه شامل دوازده بناست ، يكي آجري و بقيه سنگي و خشتي و آجري با هم است. به چگونگي و كاربرد خيله ها در صفحات آغازين مقاله اشاره كامل شده است، ضرورت تكرار آن احساس نمي شود.

آب انبار :

در سر راه ورودي به خيله ها ، نخست به آب انباري با دو بادگير مشبك آجري كه بر سطح زمين قرار دارد بر مي خوريم بادگيري منحصر به فرد در ميان بادگير هاي آب انبار يزد . اين بنا از بهترين كارهاي آجر كاري و كاربندي آجري است و تمامي با ظرافت و دقت و سليقه خاصي ساخته شده است . و براي استفاده اتراق كنندگان در خيله ها قرار دارد.



دخمه كاوسي :

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :در گزارش «دخمه هاي زرتشتيان يزد » در خصوص اين دخمه اشاره شده است : «به فاصله 4 الي 5 كيلومتري اين دخمه ها ما بين دخمه چم تفت و اين دخمه هاي كوه صفائيه يك دخمه بسيار قديمي ديگري است كه آقاي فرخاني (دستيار موبد آتشكده ورهرام يزد ) اظهار داشت كه يك باستان شناس هندي از آن بازديد كرده و بين 1000 الي 1500 سال دارد و سنگ تاريخي بر آن نصب است ( در حال حاضر اين كتيبه سنگي موجود نمي باشد)

دخمه كاوسي كه بر بلنداي كوه سنگي واقع شده مسير صعب العبوري براي رسيدن و بازديد از آن دارد. و به شدت تخريب شده است. اين دخمه كه تماما با لاشه سنگ و ملاط گل ساخته شده به نظر ميرسد جزء يك مجموعه است . كه ساير بناها بر اثر گذشت زمان و عوامل طبيعي كاملا تخريب گشته اند. اما با وجود اين هنوز آثار اين بنا ديده مي شوند. دخمه كاوسي بصورت مدور كه بخشي از آن بر لبه پرتگاه مي باشد برخلاف ساير دخمه هاي استان بسيار كوچك و ورودي آن در سمت غرب است دخمه مذكور فاقد اصول پذيرفته شده ساخت يك دخمه است. زيرا در ساير دخمه هايي كه فضاي داخلي آن به سه قسمت كه هر قسمت اختصاص به اجساد مردان و زنان و كودكان داشت و جسد را بر روي سنگ هاي فرشي شده قرار مي دادند. و ورودي آنها رو به سمت شرق است و داراي يك در ورودي فلزي مي باشد. در ساخت دخمه كاوسي موارد ياد شده رعايت نگرديده است.

چنانچه اشاره گرديد ورودي دخمه كاوسي فاقد در ، ورود به سمت مغرب است به نظر مي رسد ، نبود فضاي كافي در سمت شرق كه پرتگاه است باعث اين تغيير در ورودي گشته است. در داخل دخمه مذكور پاوي هاي سنگ فرش ( محل قرار دادن اجساد ) وجود ندارد . عرض بين لبه استودان و ديواره دخمه حدود 5/1 متر است با توجه برخي شواهد به نظر نمي رسد كه حفره وسط دخمه (استودان ) خيلي عمق داشته باشد. و ديواره دخمه نيز بلند نبوده است. داخل استودان مملو از استخوان هاي اجساد است. در خارج از دخمه ودر پيش از رسيدن به اين محل ، آثار يك بنا و ديواره سنگ چين در طرف پرتگاه كوه كه تماما با سنگ لاشه ساخته شده ، ديده مي شود. امتداد اين ديواره سنگ چين به سمت غرب است ، با توجه به تخريب اين آثار ، هنوز فونداسيون آنها مشخص است . در سمت شمال دخمه آثار ديوار يا يك بنا خشتي كه داراي خشتهايي به ابعاد حدودي 10 × 40 × 40 با ملاط گل ديده مي شود كه اين ديواره نيز به سمت غرب امتداد مي يابد.

بر سطح كوه و پايين تر از دخمه (غرب دخمه ) به نظر مي رسد بنا و ساختمانهاي وابسته به دخمه داشته كه تبديل به آوار گشته و از بين رفته است . در پايين كوه آثار نيمه ويران يك مكان مدور كه بنظر مي رسد كاربرد برج ( نگهبان / روشنائي ) داشته كه متاسفانه قسمت فوقاني برج كاملا تخريب شده و كاربرد دقيق آن براي اينجانب محرز نگرديد. و نيز در مجاورت همين بنا ، اتاقي كه متعلق به دوره متأخر است و به نظر مي رسد كه اتاق اقامت و اتراق افراد دخمه گذار (نسا سالار ) مي باشد. كه بناي مذكور نيز متاسفانه بخشهايي از آن تخريب گشته است.

با توجه به خشتهاي استفاده شده در آثار ديوارهاي بناي خشتي باقيمانده و ديواره سنگ چين و تخريب قسمت اعظم مجموعه دخمه كاوسي و شباهت معماري آن با معماري پيش از اسلام ( دوره ساساني ) حدس زده مي شود كه دخمه كاوسي متعلق به پيش از اسلام يا صدر اسلام است. البته تأييد اين گمان نياز به مطالعه بيشتر و انجام چند گمانه آزمايشي و مطالعه داده ها و آثار بدست آمده از كاوش خواهد بود. آنچه كه به نظر قطعي مي رسد قديمي بودن اين دخمه نسبت به ساير دخمه هاي استان يزد است.

مزار زرتشتيان
مزار زرتشتيان	مزار زرتشتيان	مزار زرتشتيان
مزار زرتشتيان	مزار زرتشتيان	مزار زرتشتيان
مزار زرتشتيان	مزار زرتشتيان	مزار زرتشتيان

مزار سر قبر کشتی گیران

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار مدفن خاندان روغنی می باشد که درمیدان خواجه ضیاءالدین محمد ( کوچه سر پلک کنونی ) قرارداشته و اکنون اثری از آن باقی نمانده است .

مولف جامع مفیدی ذکر می کند سید نجیب حبیب امیر زین العابدین روغنی از جمله سادات اصفهان بود که که سمت کلانتری را داشت ، درزمان حکومت شاه طهماسب صفوی از مقام خود معزول وبه یزد آمد . فرزند بزرگ او امیر خلیل الله که در آن زمان پانزده سال بود ودارای عقل و کیاست خاص بود از پنبه ، دانه روغنی جهت روشنایی چراغ به دست آورد وبعد از امیرخلیل متصل به میدان خواجه ضیاءالدین محمد جنب مدرسه کیا، شجاع الدین زمینی خریداری کرد و به شغل روغنگری مشغول شد و چون روغنگر خانه از مخترعات جناب امیر خلیل الله است بنابراین آن سلسله به روغنی معروف و مشهور گردید.

بعد از آن امیر خلیل الله به دارالسلطه قزوین رفت و مورد توجه خاص شاه طهماسب صفوی قرار گرفت و به مدت 20سال سمت کلانتری شهر یزد را برعهده گرفت . او در این دوران به احوال رعایا وفقرا واعاده حق سادات و اشراف و فضلا پرداخت و مورد توجه و احترام مردم قرار گرفت بعد از فوتش فرزند بزرگش به نام« معزا شاهمیرا » جهت مرقد مطهر آن در سرقبر کشتی گیران نزدیک به میدان خواجه ضیاءالدین محمد خطیره ای درغایت زیبایی منقش به کلا و لاجورد بنا کرد . معزا شاهمیرا نیز به مدت 18 سال سمت کلانتری یزد را برعهده داشت و خود نیز درکنار مزار سرقبر کشتی گیران نزدیک به میدان خواجه ضیاءالدین محمد خطیره ای در غایت زیبائی منقش به طلاو لاجورد بنا کرد. معزا شاهمیرا نیز به مدت 18 سال سمت کلانتری یزد را برعهده داشت و خودنیز درکنار مزار سرقبر کشتی گیران که خود ساخته بود درکنار پدر دفن گردید .

گفتنی است درقسمتی از این مزار ، مزار بنی تمیم قرار داشته است که امروزه تنها قسمتهایی ازگنبدخانه ای از آن باقی مانده که انبار نجاری می باشد ومتعلق به قرن نهم و به مقبره خواجه معروف می باشد.

خواجه ضیاء الدین محمد از فرزندان بنی تمیم می باشد (اعراب بنی تمیم و بنی حی در آغاز صدر اسلام وارد یزد شدندو گروهی از آنان بر اثر جنگ با ایرانیان در شهدای فهرج مدفون می باشند)

مولف تاریخ جدید یزد آورده است: «.... برسر این کوچه قطعه زمینی بود که پدر بزگوارش و برادر و خویشان مدفون بودند گنبد عالی منقش ساخت..... و آن گنبد از کاشی هفت رنگ ساخته و در جنب او مدرسه عالی بنا فرموده اما تمام نیافته و مدفن خواجه مشارالیه در گنبد خانه است... و حافظ اعظم فخرالدین احمد النائینی که از رجال قرن نهم به شمار می رفت (849هجری) دراین گنبد خانه آسوده است.

مزار سید روح الله مشهور به دیگ بندان

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار درکوچه دیگ بندان حوالی میدان وقت وساعت درنزدیکی مزار رکنیه (بقعه سید رکن الدین ) قرار داشته که مزار سید روح الله در آن قرار دارد .

سید نظام الدین حیدر ملقب به سید روح الله از سادات آل نظام وصاحب کشف و کرامات بوده است و بسیاری از پادشاهان وقت مرید وی بودند او با شیخ نظام الدین دهلوی ( شیخ نظام قطب وقت و مقتدای مشایخ دهلی بود و راس صوفیه هند بود و امیر خسرو دهلوی مرید اوست ودرخمسه خودمناقب شیخ نظام بسیارگفته است ) و رابطه ای نزدیک داشت .

« یک روز سید روح الله دریزد وعظ فرمود . ناگاه درمیان وعظ زمانی خاموش شد. بعدازآن گفت درسر( غیبت ) به ما ندا کردند که به زیارت کازرون رو چون وعظ تمام کرد از منبر فرود آمد وهمان روز متوجه کازرون شد و آن بلده را به قدوم مزین ساخته علما و فضلا و مشایخ به مجلس شریفش تردد آغاز کرده التماس موعظه نمودند شیخ نیز موعظه را به روز جمعه موکول نمود وچون آن روز بربالای منبر رفت خطیب کازرون انکار سید در دل آور. سید به نور ولایت دریافت . گفت ای آنکه انکار ما دردل آوردی تقدیر ازلی چنین است درنزدیکی تو بمیری و من زن تو را به نکاح آورم و از وی فرزندی متولد شود و سرالله نام ..... بعداز سه روز خطیب وفات یافت و چون مدت عده منقضی شد ، سید زن او را درحباله خود آورد وبعد از نه ماه پسری متولد شد نام ا وسرالله کرد » سید باز به یزد بازگشت و درسال 733 هجری « درکوچه دیگ بندان طرح مسجدی عالی انداخته درکنار آن جهت دفن خود مقبره ای بساخت و صفه و طنبی نیکو ساخته پنجره آهنین بطرف شارع نصب نمود و به ارشاد خلایق مشغول گردید »

روایت است که سید روح الله نامه ای به شیخ نظام الدین دهلوی نوشت و از رحلت خود خبر داد و آن را به یکی از مریدانش داد و روانه دهلی نمود. چون در دهلی قاصد به خدمت شیخ نظام الدین رسید ونامه را به وی داد و بعد از دو روز برای جواب نامه خدمت شیخ رسید ، شیخ نظام الدین دست آ ن شخص را به دست گرفته فرمود که نگاه کن آن شخص چون نظرکرد جمعی را دید با خبازه و مصاحف و علم بسیار درمدرسه رکنیه که واقع است در دارالعباده یزد... آنگاه شیخ نظام فرمود که این خبازه سید روح الله است .... و آن شخص را رخصت مراجعت داد چون مرید به یزد رسید و متوجه رحلت سید شد، مصادف با تاریخی بود که در دهلی مشاهده نموده بود. وفات آن سید بزرگوار در سال 737 هجری بوده است .

مولف جامع مفیدی ذکر کرده که « الله قلی بیک برادر زاده کلبعلی خان بیگلر بیگی وزیر یزد در سال 1079 هجری بعد از فوتش در مسجد جامع برجنازه اش نماز خوانده ودر مزار رکنیه دفن گردید. جامع مفیدی ،ج3 ،ص 236

- امروزه در میدان وقت و ساعت ، سنگ قبر سیاه رنگ در ضلع جنوبی آن دیده میشود که بصورت صندوقی و نمونه ای شاخص از سنگ قبرهای دوران صفوی می باشد اما تاریخ و صاحب قبر مشخص نمی باشد. (با توجه به نوع حجاری و نقوش بکار رفته در آن به احتمال زیاد صاحب قبر شخص بلند پایه ای بوده و به نظر نگارنده این سنگ قبر متعلق به الله قلی بیک -وزیر یزد در دوران صفویه- می باشد)

اندازه : طول وعرض و ارتفاع به ترتیب 30×45×176 سانتی متر

خط : نسخ ، نستعلیق

سنگ قبر : آیه قرآنی شهادتین ، صلوات کبیر ، شعر



متن کتیبه :

سطح 1 حاشیه : صلوات کبیر :

«اللهم صل علی محمد المصطفی / وصل الامام علی المرتضی ، وصل الامام الحسن المجتبی و صل علی الامام [ حسین ] الشهید کربلا ، وصل الامام علی زین العابدین ، وصل علی الامام محمد الباقر ، وصل علی الامام جعفر الصادق و صل علی / الامام علی موسی الکاظم ، صل علی الامام [ علی بن الرضا ] وصل علی الامام محمد تقی ، وصل الامام علی النقی وصل الامام منتظر محمد المهدی صاحب الزمان صلوات الله و سلام علیهم اجمعین / الطیبین الطاهرین المعصومین . »

بین حاشیه و قاب مربع شکل یک بیت شعر به خط نسخ :

« اگر دستم رسیدی بر سنگ خاک خود زشوق می زدم برسینه اندوه خاک خود »

ادامه سطح 1 :

در درون قالب مستطیل شکل ساده به ابعاد 21 × 28 سانتی متر به خط ثلث تقر گردیده « لا اله الا الله ، محمد رسول الله ، علی ولی الله ، علی ولی الله حقا حقا »

سطح 2 : نوشته وکتیبه ندارد .

سطح 4 : کل شی هالک الا وچهه ، له الحکم و الیه یرجعون »

سطح 5 : به خط نستعلیق شعر فارسی نقر شده :

« عاقبت منزل ما وادی خامو شانست حالیا غلغله در گنبد افلاک انداز

غسل دراشک زدم که اهل طریقت گویند پاک شو وپس دیده بر آن خاک انداز

به سر سبز تو ای سرو که چون خاک شدم نا از سینه بنه و سایه بر آن خاک انداز

سطح 6 :

به خط نستعلیق و شعر فارسی :

تا زمیخانه و می نام ونشان خواهد بود سر ماخاک ره پیر مغان خواهد بود

برسر تربت ما چون گذری همت خواه که زیارتگاه رندان جهان خواهد بود

خیز درکاسه زر آب طربناک انداز بیشتر زآنکه شود کاسه سر خا ک انداز



تو ضیحات :

توضیح سطح 1:

در پیرامون تمام لبه این سطح با روش مفرنس کاری تزئین شده است ودرحاشیه سطح مذکور که صلوات کبیر در داخل قالب های تزئین نقر گردیده که هر یک از این قالب ها باگل های چهار پر از همدیگر جدا شده اند . در زیر قالب مستطیل شکل نقشی شبیه به محراب حجاری شده که بالای محراب دو لچکی دیده می شود که درون نقش محرابی و لچکی ها ، نقوش اسلیمی حجاری گردیده ودر پایین سطح 1 فرو رفتگی دایره ای شکل دیده می شود .

توضیح سطح 5و6 :

دراین دو سطح اشعار فارسی به خط نستعلیق درون قالب های بزرگ تزئینی و زیبا که حد فاصل آن ها گل چند پر درشت حجاری شده واین سنگ قبر از لحاظ خط و نقش و حجاری نفیس و ارزشمند می باشد .

مزار سیدعضد

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزاردرمحله نرسو آباد ( = نرسی آباد و نصرآباد امروزی که حد فاصل باغ دولت آباد ، محله جنت آباد ، محله شیخداد و کثنویه قرار دارد ) و مدفن سید عضدیزدی یکی از بزرگان دینی و شاعر قرن هشتم هجری بوده است که امروزه اثری از آن باقی نمانده است . سید عضدالدین محمد یزدی معروف به سید عضد از دانشمندان بزرگ صوفیه و ثروتمندان دوران حکومت سلطان اولجاتیو و ابوسعید بهادرخان بوده است همچنین نوشته اند که وزارت آل مظفررابرعهده داشت .

سیدعضد درسال 737 هجری به دستور سلطان ابوسعید برای جمع آوری اموال به یزد آمد اما وقتی به نزدیکی شهر رسید خبر درگذشت ابوسعید راشنید از سوی دیگر وقتی امیر مبارزالدین محمد بن مظفر حاکم میبد( 795 هجری ) از این خبر آگاهی یافت بلافاصله به یزد لشکر کشید و پیش از ورود سید عضد شهررا به تصرف خود درآورد. هنگامی که سید عضد وارد شهر شد ، با سپاهیان امیر مبارزالدین محمد روبه رو شد وچون توان مقابله نداشت ناگزیر به شیراز رفت ، امیر مبارزالدین زمانی که به عنوان حاکم یزد زمام امور را به دست گرفت سید عضد را به عنوان وزیر خود انتخاب نمود. احداث قنات عضد آباد بفروئیه و ساخت عمارتی درمحله نرسو آباد از خدمات وی به شمار می رود. وی پس ازدر گذشت درعمارت مذکور درمحله نرسو آباد به خاک سپرده شد مولف جامع مفیدی درقسمتی از کتاب خود که محل دفن وی را محله نرسو آباد ذکر می کند به اشتباه درجای دیگر نزدیک محله چهارمنار بیان می دارد که این بطور کلی با یکدیگر مغایرت دارد « میرزا محمد ابراهیم فرزند میرزا عبدالکریم حکیم درمحله چهار منار به قرب مزار سید عضد مصنعه ای ساخت»

از او فرزند به نام سیدجلال الدین به جای ماند که مردی فاضل و شاعر بود . وحتی زمانی که 14ساله بود دارای خطی خوش وشعر می سرایند بنابراین مورد توجه خاص امیر مبارزالدین قرار داشت وحتی دریکی از مجالس مکتب خانه به وی دو هزار دینار انعام داد تا درکسب کمالات صرف کند وی قصایدی در مدح آل مظفر دارد

مزار شرف الدین خضر

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار محل دفن مولانا شرف الدین خضر از علمای عهد آل مظفر می باشد مکه درکتب تواریخ نام اولیه آن مکان را «کوچه پای بوز» اشاره نموده اند که بعد ها به خاطرمزار شرف الدین خضر به محله خواجه خضر اشتهار یافته است .

مولف جامع مفیدی در ذیل معرفی مولانا شرف الدین خضر بیان می دارد :« ... درزمان حیات خانقاهی مختصر و طنبی محقر در نهایت صفا و تکلف مزین به طلا و لاجورد درمحله پای بوز مشهورا احداث نموده و پایابی از آجر پخته درمیان خانقاه حفر نمود وآب سوی در آن جاری کرد و چون آن عمارت درسنه خمس وخمسین و سبعائه

[ 755] اتمام پذیرفت درشهورسنه ستین و سبعائه [ 760] بنای زندگانی آن جناب انهدام یافته در مزبور دفن گشت» پسر ارجمند او مولانای اعظم سعید ظهیر المله ولدین محمد از فضلای عصر بودکه تصانیف بسیاری از جمله چهل حدیث ، شرح ینابیع و تاریخ یافعی دارد وی نیز درسال 815 هجری وفات یافت . ودرجنب پدر بزرگوارش دفن گردید.

بطور کلی می توان گفت این مزار درخارج از حصار قدیم شهر قرارداشته که با توسعه شهر و احداث حصار جدید توسط امیر مبارزالدین در قرن هشتم هجری مزار شرف الدین خضر (محله خواجه خضر کنونی ) داخل حصار شهر گردیده است .
مزار شرفیه

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار درجوار مسجد امیر چخماق قرار داشته و مدٿن شرٿ الدین علی یزدی می باشد بانی آن مولانا شمس الدین علی ( پدر شرٿ الدین علی یزدی) می باشد که جناب مخدومی نیز درکنار آن عمارت مدرسه ای را ساخت و به شرٿیه ملقب نمود. برادرزاده وی مولانا شمس الدین محمدنیز به تعمیر مدرسه و خانقاه شرٿیه پرداخت .

مولانا شرٿ الدین علی یزدی ٿرزند شمس الدین علی از ٿضلا و علمای عصر تیموری بود که در عراق و ٿارس به علم تاریخ پرداخت و مورد توجه خاص شاهرخ میرزا قرار گرٿت بنابراین به « جناب مخدومی » ملقب گردید وی درشعر نیز تبحر داشت و به « شرٿ » تخلص می نمود . پدرش درشمار عالمان و شاعران برجسته عصر خویش بود.

مولانا شرٿ الدین عالم دینی سده هشتم و نهم هجری به شمار می رود ودر دوره آل مظٿر ( 760ـ 795 هجری ) وتیموریان می زیسته او در جوانی به تحصیل علم پرداخت و درٿنون مختلٿ از جمله ریاضیات ، تاریخ ، کتابت ، سخنوری ، شعر و به خصوص ادبیات و معما مهارت داشت .

وی همواره مورد احترام شاهان و شاهزادگان به خصوص شاهرخ تیموری و پسرش میرزا ابراهیم ـ حاکم ٿارس ـ بود. شرٿ الدین مدتی در شیراز اقامت داشت و درسال 846 هجری از سوی سلطان محمد ، نوه شاهرخ و حاکم عراق عجم ، به قم دعوت شد و درشمار نزدیکان او در آمد . او در 850 هجری که سلطان محمد شورش کرد واز شاهرخ شکست خورد ، موردعتاب شاهرخ قرار گرٿت ، ولی با میانجیگری میرزا عبداللطیٿ ، پسر الغ بیک رهایی یاٿت و به هرات رٿت وی در آنجا با همت میرزا الغ بیک به ساخت رصد خانه ای در آنجا همت گماشت .

مولانا شرٿ الدین پس از مرگ شاهرخ به یزد واز آنجا به تٿت عزیمت کرد و در « باغچه مخدوم » که خود احداث کرده بود . وعظ و تدریس پرداخت . میرزا عبداللطیٿ جهت امرار معاش مولانا شرٿ الدین هر سال مبلغ پانزده هزار دینار از بابت وجوهات یزد برای وی مقرر نمود:

از مهمترین تالیٿات اوکتاب ظٿرنامه ( تاریخ دوران تیموری ) می باشد که به اعتقاد مورخین « در ٿن تاریخ به لطاٿت و نظاٿت آن در اسلوب ٿارسی نسخه ای مکتوب نیست » و آن کتاب بواسطه حسن اهتمام میرزا ابراهیم سلطان در شهود سنه ثمان وعشرین و ثمانائه ( 818 هجری ) به اتمام رسید » وی درسال 858 هجری وٿات یاٿت و درمزار شرٿیه درجوار مسجد امیر چخماق به خاک سپرده شد .

مزار شیخ خلیل آسوده مشهور به گوردارین

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار در قرن هشتم هجری از رونق خاص برخوردار بوده است اما هیچ یک از منابع تاریخ اشاه ای به محل آن ننموده اند همچنین تاریخ دقیق زندگی شیخ خلیل آسوده نیز مبرز نگردید وبه استناد تاریخ می توان گفت که این بقعه درقرن هشتم تجدید گرده و قبر چوبی آن بصورت آجری درآمده که اکنون اثری از آن باقی مانده است .

«مزاری متبرک است وبسیاری از بزرگان دین آنجا مدفونند و گنبدی قدیم بود که مولانا قوام الدین عبدالباقی اسفنجردی معروف به شیخ دوران آن را [ 787 هجری ]در سال سبع و ثمانین و سبعائه عمارت کرد و به خشت پخته سازدار وسفید کرد ودر خلف گنبد مزار اوست »

وی همچنین قبر شیخ خلیل آسوده را که چوبی بود ( چون براثر موریانه از بین رفته بود ) از آجر پخته تجدید نمود. شیخ خلیل ازجمله اولیاء زمان خود بود که در زهد و تقوی سرآمد بود و کرامات بسیاری از او دیده شده است .

مزار شیخ شکور

به گزارش يزدفردا به نقل از پايگاه ميراث يزد :این مزار درکنار دروازه نو ( دروازه نو در دوره آل مظفر احداث گردید ودر دوره صفویه مسدود گردید ومکان دقیق آن مشخص نیست و احتمالا درخیابان امام خمینی پشت اداره مالیه سابق قرار داشته است