بقاع متبركه يزد

معرفي جاذبه هاي توريستي استان يزد در يزدفردا (2)

يزدفردا "بقاع متبركه در يزد از اهميت ويژه اي برخوردار بوده و هميشه مورد احترام مردم اين سرزمين

	بقعه اخوندكرباسي	بقعه آخوند کرباسی              شماره ثبت ملي _____ موقعيت مكاني مقبرۀ آخوند کرباسی درمحله جوی هرهر ، خیابان مهدی ، روبروی پارک وحشی بافقی قرار دارد. منابع تاریخی   بنا به گفته ایرج افشار قبور آخوند ملاجعفر کرباسی ( متوفی درسال  1150هجری -  دوره افشاریه -) وملاعلی اکبر زارچی متوفی درسال 1266 و ملا ابوتراب زارچی متوفی 1283 درآن قرار دارد. مشخصات مزار آخوند کرباسی منحصر به یک چهار طاقی نسبتاً کوچک است چهارطاقی دارای چهارصفه با قوس بیضی شکل (نیم دایره ای ) می باشد داخل صفه ضلع جنوبی 3 طاقچه تعبیه شده است . درون صفه شمالی یک در وپنجره پوشش داخلی مقبرۀ آخوند کرباسی از آجر می باشد . داخل صفه ها با گچ اندود شده است . درون صفه درضلع شرقی یک در تعبیه شده است . یک گنبد کوچک شبیه به کلاه فرنگی بر فراز مقبره دیده می شود . نمای خارجی مقبره با آجر پوشیده است . بر نمای خارجی دو سه کنج گچی دیده می شود .با توجه به فضای معماری و مصالح بکار رفته به بناهای اوایل عهد قاجاریه شباهت دارد .     كتيبه هاي تاريخي    در داخل صفه شرقی عبارات لا اله الا الله ، محمد رسول الله ، علی ولی الله ونام چهارده معصوم به خط نستعلیق نوشته شده است .  همچنین بر کتیبه ای که بر سنگ قبر آخوند کرباسی نصب است این عبارات به خط ثلث نقر شده است :   پیشانی : کل شی ء هالک الّا وجهه   حاشیه :  اللّه نورالسموات و الارض مثل نوره کمشکوﺓ فیها مصباح فی زخاجﺔ الزجاجه کأنها کوکب دفرّی یوقد من شجرﺓ مبارکه من زیتق لا شرقیه و لا غربیه یکاد یزنتها ارتضی و یولم یار نور علی یهدی اللّه النور من اللّه النور من یشاء یضرب اللّه المثال الناس اللّه بکل شیء علیم کتبه فی سنه 1216    متن کتیبه :   هذا مغرب مشرق الولایه و مغیب نجم مطلع الهدایه قطب الفلک الکمال و مدار دایرﺓ و الافضال مجدّد جهات الحقایق و محیط اقطار الدقایق فالّذی رقی سماء العرفان ببراق الّریاضه و عرج عراش الایقان تقدم الّهه قدماقت کرامته کرامات الاقطاب و غلبت خلوته خلوات الطناب صاحب المقامات السنيﺔ و کاسب الحالات العلیّه الخیر الاعظم و التحّرز المعظم و برّ عصره و کمیل دهره المولی الکامل الکمل و المقتدی الفاضل المفضّل العابر الزاهد فخر الامولانا محمد جعفر ملقب بکرباسی الّذی واصل الی الرضوان بالتاسی الکنه فی اللّه الجنان و امنه من المخاورف و الاخران و کان ارتحاله قدس سره الذی الفانیﺔ إلی عالم البقاء فی خمستین سنﺔ بعد المائه و الالف من هجرﺓ سید الانبیاء علیه و آله آلاف التحّیه و الثنا و کتبه العبد المذنب من الغایه سنه 1211 بر روی سنگ قبر که متلعق به ابوتراب زارچی می باشد به خط نسخ نوشته شده : هوشیء الباقی و کلّ فان هذا مغرب شمس فلک العلم و الکمال و محل افول قمر الفضل و الأففضال الذی جمع بین العلم و الادب و حاوی الاصل و الحسب صاحب المحاسن العلیّه و المعامد السنیه الذی عرج السموات العلم و الکمال اعلاها و درج مدارج الفضل و الأفصال اقصاها العابد الزاهد و العالم الماجد المتمسک بولایﺔ ساداته الاولیاء لاسیّما سیدنا و مولانا سیدالشهداء علیه الاف التحیّﺔ و الثناء الرّاجی رحمﺔ ربه المسّنجی ملاابوتراب الزارچی حشراللّه تعالی مع موالیه الاطهار و کان وفاتﺔ فی لیلﺔ الجمعه الاخر شهر شعبان سنه 1283
	بقعه خواجه ضياءالدين محمد	بقعه خواجه ضیاالدین محمد                     شماره ثبت ملي _____ موقعيت مكاني قبرخواجه ضیاءالدین محمد درمیدان بعثت ، خیابان سید گلسرخ ، کوچه سرپلوک ، بازارچه سرپلک ، واقع شده است.  منابع تاریخی              عمادالدین مسعود ( خواجه ضیاءالدین مسعود ) از رجال معتبر ومتنفذ عصر خود(قرن نهم هجری) دریزد و مورد احترام شاهزادگان وحکام تیموری وبانی عمارات چند بود نویسندۀ تاریخ جدید یزد درباره اش می نویسد .(( واو خواجه صاحب دولت عادل دل کافی کف بود ونیکو معاش وحمیده خصال وخوش محاوره بود ودرزمان دولت او مردم یزد مرفه الحال بودند ومطلقاً ستم بررعیت روا نداشتی ومال دیوان به کفایت قایم کردی بی باقی ، به مرتبه ای که به مرسوم مقرری طمع نکردی ویک نماز از او فوت نشدی وبرمعاصی اقدام جایز نداشتی وپدران او همه وزیر وصاحب جاه بودند واز فرزندان بنی تمیم صاحب رایت اند که درمزار فهرج آسوده اند.( درقرون اولیه اسلام دوتن از خاندان اعراب به نامهای بنی تمیم و بنی تازیان در یزد مقیم گردیدند)وخواجه مشارالیه بر در مدرسۀ عبدالقادریه محاذی خانه مرتضی اعظم سید غیاث الدین علی درکوچه آباءواجداد بزرگوارش خانۀ عالی بساخت وسرابستان راست کرد .... ودرجنب دیوانخانه وپیشگاه وسیع وپهلوی آن مسجد مروح منقش ترتیب کرد وامام را رتبه نمود .... وهم برسر این کوچه قطعه زمینی بود که پدربزرگوارش وبرادر وخویشان مدفون بودند ، گنبد عالی منقش بساخت . چنانکه مثل آن دردیار ممکن نبوده وآن گنبد از کاشی هفت رنگ ساخته ودرجنب او مدرسۀ عالی بنا فرموده اما اتمام نیافته ومدفن خواجه مشارالیه درگنبد خانه   است ....واتمام آن درسنه تسع واربعین وثمانمائه بود. وهمچنین خواجه مشارالیه درسرچهارمناربه موضوع سرکوچه بهروک پایابابی ساخته وآب کیفر امرز دو در اوجاری است وتمام به آجر پخته وخلوات ساخته ومسجد خوب راست کرده .... واتمام پایاب درسنۀ اربع واربعین وثمانمائه بود وفرزند بزرگوارش عالی جناب وزارت مآب صاحب اعظم خواجه ضیاءالدین محمد اعلی الله شأنه درداخل شهربه موضع (( سرشهرستان)) که خانۀ پدربزرگوارش بود آن عمارت را تمام کرد وچند خانۀ دیگر به آن متصل کرده .... وحمامی جدید جهت مخدرات پرداخته با مسلخ خوب وخلوات وحیاض آب سرد وگرم وهمچنین بر در مدرسه ، خواجه جلال الدین محمود برادر خواجه اعظم مصنعه ای متقارب حمام خواجه جمال الدین خواری بساخت واز آب تفت آن مصنعۀ وسیع مملو می شد وبواسطه سیل .... خراب شد ....اتمام آن مصنعه درسنۀ خمس واربعین وثمانمائه بود . وهمچنین درمقام درمدرسه بر در خانه مولانای اعظم سعید امام الدین علی قاضی ندوشنی نبیرۀ مولانای مشارالیه امیر اختیار الدین حسن ندوشن غفرالله قطعه زمین خلف مدرسۀ امیر ، آخر به اجارۀ طویل ازمتولی بستاند ودیوانخانۀ منقش راست کرد وبادگیری خوب بر افراخت .... همچنین فخرالدین احمد نایینی که از رجال عصر صفوی بود ، در این مزار مدفون می با شد ذکروفات عمادالدین مسعود بن ضیاءالدین محمد تمیمی درتاریخ جدید یزد مندرج است وگفته است که او درنائین روز دوشنبه سوم شعبان سال 858 فوت کرد. (( ومخدومزاده اعظم افتخار الوزراءبین الامم .... خواجه ضیاءالدوله والدین محمد اعلی الله شأنه درگنبد خانه خودش بنهاد ....(یعنی گنبد خانه ایی که خود عمادالدین ساخته بود)   مشخصات     بنای خواجه ضیاءالدین محمد منحصر به  چهارطاقی کوچک است واز یک درب ورودی  قابل دسترسی است. پوشش داخلی آن از گچ است  درضلع جنوبی صفه ای  بزرگ همراه با  طاقچه ای دروسط آن  دیده می شود . همچنین  درضلع غربی یک صفه با سه طاقچه تعبیه شده است یک نورگیر میان سقف جهت تأمین نور، نصب شده است . داخل بقعه مملو از خاک وخاشاک می باشد واکنون به صورت انبارنجاری درآمده است . درون بقعه صورت قبردیده می شود، که قسمتی باقیمانده از گنبد مزار خواجه ضیاء الدین محمدمی باشد.   كتيبه هاي تاريخي                    بنای خواجه ضیاءالدین محمد به صورت چهارطاقی کوچک است ، یک درب ورودی دارد ، درضلع جنوبی یک صفه بزرگ تعبیه شده که داخل آن طاقچه دیده می شود . درضلع غربی یک صفه با سه طاقچه تعبیه شده است یک نورگیر میان سقف جهت تأمین نور، نصب شده است . پوشش داخل بقعه با گچ اندود شده است . قسمتی از گچ سقف بقعه براثرریزش باران فرو ریخته است . داخل بقعه مملو از خاک وخاشاک می باشد واکنون به صورت انبخاری درآماربده است . داخل بقعه صورت قبردیده می شود
	بقعه جوادالائمه	بقعه جوادالائمه                      شماره ثبت ملي _____ موقعيت مكاني بقعه جوادالائمه درمیدان بعثت ، خیابان قیام ، کوچه شهید حسین زنبق قرار دارد . منابع تاریخی       هیچ یک از مؤلفان محلی یزد نامی از بقعه مذکور ذکرنکرده اند .ولی میتوان گفت احترام مردم یزد به سادات و شیعیان لزوم ساخت بقاع متبرکه را در این استان نشان می  دهد. همچنین بدلیل موقعیت قرارگیری خاص در دوره های مختلف تاریخی داشته که مأمن عرفا و شیعیان گردیده است و به احتمال زیاد این مکان مدفن یکی از ساداتی است که به فرزندان امام جواد (ع) منسوب بود و بقعه نیز بدین نام شهرت یافته است.     مشخصات           بقعه جوادالائمه درساختمان جدیدالاحداث مسجد ساباط قراردارد بنا به اظهارات خادم مسجد با خریدن خانه مجاور به مسجد قدیمی ساختمان نوساز به مسجد افزوده گردیده است . بنای مذکور دارای سقفی مسطح و در و پنجره های آهنی و نمای خارجی آجری می باشد . داخل بنا از گچ پوشیده شده است و پای قوس های این بنا همانطور که در عکس زیرین مشاهده می کنید بسیار پایین و کم ارتفاع است.صورت قبری نیز در بقعه مشاهده می شود که در نقشه پلان بقعه مکان دقیق آن مشخص است.   كتيبه هاي تاريخي                          دراین بناهیچگونه اثر و سند دیداری ونوشتاری مشاهده نمی شود
	بقعه سيدمصلي	بقعه سید مصلا                    شماره ثبت ملي: _____   موقعيت مكاني سید مصلی درمحله مصلی پشت کاروانسرای پشت سید واقع شده است. منابع تاریخی   نام این بنا درکتاب یادگارهای یزد آمده است .     مشخصات    مزار سید مصلی که درنزد اهالی محله به نامهای سید جمال وسید کمال به امام سجاد منتسب است . از یک شبستان زمستانی (گرمخانه) ، صحن وگنبد خانه نسبتاً کوچک تشکیل شده است ، ظاهراین بنا با توجه به تعمیراتی که درعهد قاجاریه صورت گرفته ، به بناهای دوران قاجاریه شباهت دارد . اما شالودۀ بنای آن به سده های هفتم و هشتم هجری بر می گردد . بقعه سید مصلی دارای دو درب ورودی است که یکی از ورودیها به حسینیه سید مصلی راه می یابد . صحن مزار جزء الحاقات بقعه به شمار می رود کف آن با موزائیک فرش شده و بدنه دیواره های آن با آجر پوشیده است . هشتی وشبستان وگنبد خانه قسمت قدیمی بقعه را تشکیل می دهد که میان سقف هشتی یک نورگیر فلزی تعبیه شده است . شبستان زمستانی (گرمخانه) مسقف به تاق وتویزه با قد پای کوتاه و قوس جناقی می باشد . پوشش داخل بقعه با گچ اندود شده است و ستونهای قطور چهارگوش گچی که نمایانگر بناهای عهد قاجاریه است . درضلع جنوبی ، شمالی و  شرقی صفه هایی با قوس جناقی تعبیه شده است همچنین درضلع غربی یک اتاق که آنرا به صورت مسجدی کوچک  درآورده اند که دارای پوشش مسطح می باشد و درجبهه شرقی دو پنجره نصب شده است . دراین بنای مختصر هیچ نوع سنگ تاریخی که قابل ذکر و معرفی می باشد و یا تزیینی جود ندارد و تنها  صورت دو قبر درآن دیده می شود . گنبد زیارتگاه کوچک است همچنین آهیانه گنبد کوچک سید مصلی مزین به شمسه ورسمی بندی می باشد . نمای خارجی بقعه دارای پوشش آجری ـ کاه گلی است و پوشش خارجی گنبد  کوچک (کلمبو) بقعه ، درزمینه لاجوردی وسفید، زیبا به نظر می رسد .داخل بقعه به صورت دو اشکوبه است که اشکوب فوقانی تنها نقش نورگیر برای فضای بقعه را بازی می کند و همچنین با بلندتر نمودن فضای بالای ضریح نسبت به فضاهای طرفین مرکزیت و توجه را به این فضا معطوف می دارد .پنجره های بزرگی که در اشکوب دوم نصب نموده اند از سنگینی فضای بالای ضریح کاسته و سبکی خاصی به فضا بخشیده به نحوی که علی رغم بلند تر بودن این فضا ،فضا روشن تر و سبک تر شده است.     كتيبه هاي تاريخي                      درداخل این بقعه هیچ اثری از نوشته وکتیبه تاریخی دیده نمی شود .
	بقعه شاهزاده فاضل	بقعه شاهزاده فاضل                     شماره ثبت ملي: _____     موقعيت مكاني این زیارتگاه کنار خیابان امام خمینی واقع ومدخل آن از سمت شمال حسینیۀ شاهزاده فاضل ست .   منابع تاریخی   درحال حاضر اهالی یزد آنرا مزار فضل بن امام موسی کاظم می دانند اما این انتساب ، در قرن نهم هجری مورد قبول همگان نبود مؤلفان تاریخ یزد وتاریخ جدید یزد ذکر این مزار را که میان فصیل دروازۀ مهریجرد بود تحت عنوان مزار پیر برج آورده اند . احمد کاتب دراین زمینه چنین نگاشته است : (( هرکس درباب او چنین گفته اند . بعضی بر آن که این قبرامامزادۀ سعید فضل بن موسی الرضا (ع) است برادرسلطان خراسان علی بن موسی الرضا اما به صحبت نپیوسته و از صحابه وتابعین بیرون نیست وغالب آن است ازشهدای فهرج است که بعضی در آن حربگاه زخم خورده بیرون آمدند و بدین طرف آمده اند و پراکنده هریک به مقامی فرود آمدند و به سبب زخم به جوار حق پیوستند وایشان رادرهمان مقام دفن کردند وتحقیق اسامی ایشان معلوم نشد .      اما قبر بزرگوار او مخفی بود وکسی را معلوم نبود که دراین مقام شهیدی آسوده است تا زمان دولت مبارزالدین محمد مظفر درآمد وشهر را بزرگ گردانید وبسیاری از بیرون ، داخل شهرکرد وبارو بکشید وحفرخندق کرد وچون بدین مقام رسید حفاران کلنگ زدند وبشکافند قبرپیدا شد . نگاه کردند شخصی مهیب دیدند با جامه های سبز وسفید آن قبرآسوده وجامه پوسیده وریزنده نگشته ومصحفی  برسینه اونهاده وبراندام اوجراحت یافتند .  چنانچه آورده اند که حفاری پاره ای پنبه ازجراحت اوبرداشت خون تازه برپنبه یافت ..... و چون شب درآمد چند علم نورمعاینه دیدند که از آن قبربرمی آید . روز دیگر محمد مظفر سوار شد و برزیارت آمد و بفرمود که قبررا ببستند و فصیل برآن طرف قبرنهادند و درمیان هردو فصیل قبراورا راست کردند وصومعه بربالین قبراوبساختند .   و اظهاراین قبردرسال سبع واربعین مسبعمائه بود و مزار متبرک است و بسیار نشانها از آنجا دیده اند واهل حاجت به مراد رسیده اند ودرسال اربع واربعین وثمانمائه جناب صاحب اعظم مقرب الملوک العجم امیرقطب الدین خضرشاه بن امیراعظم سعید شمس الدین محمد خضرشاه قطعه ای زمین ازشهرداخل کرد و صومعۀ نیکو بساخت وفرش بگسترد و قبر راخرقه ای از کاشی وآجرپوشانید ودرهای خوب نصب کرد و این مزار را احیاء کرد. نصب کاشی دورۀ تیموری باید ازآثار قطب الدین خضرشاه باشد که مؤلف جامع مفیدی به اشاره می نویسد درقبررا کاشی ترتیب داد. ازمندرجات تاریخ یزد وتاریخ جدید یزد چنین برداشت می شود درسال 747 زمانی که محمدبن مظفر باروی نو درشهریزد می کشید خندق حفرمی کرد درمحل مورد ذکر قبری ظاهر شد که جسد مدفون درآن نپوسیده بود مصحفی (قرآن) برسینه داشت .چون محمد مظفرشنید گفت نبش نکنند و فصیل قبراوبکشند و به گفته بعضی از اهالی یزد مزار فضل بن موسی موسی کاظم است . تا اینکه درسال 844 امیرقطب الدین خضرشاه بن شمس الدین محمد قطعه ای زمین ازشهر(بگفته جعفری عقب باروخرید و داخل مقبره کرد وصومعه ساخت و بانی ساختمان مزارشد .   ناگفته نماند که زرتشتیان بطور سنتی این مزاررا بسیار محترم می دارند وآن رامدفن یکی ازشاهزادگان ساسانی می دانند چنانچه پیش ازاین اشاره شد مورخان قرن نهم ازاین زیارتگاه تحت عنوان مزار پیر برج آوردند . معلوم است آن را مقبرۀ پیر می دانسته اند نظیر این تسمیه را درمورد عده ای از زیارتگاههای زرتشتی می بینیم ، مانند پیر هریشت ، پیربلبسگر ، پیر نارستان وغیره . درجامع مفیدی این مزار از آن شاهزاده فضل بن امام موسی کاظم دانسته شده است .بدون آنکه هیچ نوع اختلاف روایت درمورد آن ذکر بشود مؤلف مذکور می نویسد هنگامی که شاه اسماعیل به قصد خواباندن فتنۀ رئیس محمد کره به یزد آمد چون کراماتی ازاین مزار دید مبلغی ازبابت وجوهات یزد را به رسم سیور غان  متولی این آستانه ضمناً می نوسید : (( بیرون مزار تالاری ازچوب ساخته ..... و شیخ بزرگوار مشهور به پیر برج در آنجا آورده .... درایامی که .... محمد علی بیک ناظر بیوتات کرکراق سرکارخالصۀ شریفه دارالعبادۀ یزد می بود برجی رفیع اساسی که از قدیم الایام در آنجا ساخته بودند عمارت کرده نقاره خانه را از میدان خواجه ضیاءالدین محمد بدانجا نقل نمود .... )) محمد جعفرطرب نائینی درجامع مفیدی ضمن عبارت پردازی ملال آور به تعمیرات عصرقاجاری بنا اشاره کرده وذیل اقدامات خیریه امیرمؤید چنین نوشته است . (( ازجمله تعمیروتذهیب بقعه متبرکه شاهزاده فضل بن موسی بن جعفرالکاظم .... همتی بود که مصروف انجام آن کار افتاد . شاهزاده محمد ولی میرزا درتصاریف ایامی که عزیمت طرح اساسی دیوانخانه ملوکانه به تصمیم مقرون خواستی داشت درنظر گرفت تا آثار مرقد مطهر .... را به عتبات عالیات فرماید . پس امیر مؤید سالی که نگین ایالت به انگشت احوال فرخنده مال جای دادند احکام مطاعه به مبالغتی تمام عزصدور یافت تا کافلان مهم بنایی بندد .... درشهور این سال فرخنده فال که عبارت ازعام یکهزارودویست وسیوشش هجری است صورت اتمام به خواست خدا خواهد یافت . ازنوشته عبدالوهاب طرازبرمی آید که تعمیرات مورد ذکر درسال 1240 به اتمام رسیده است.   مشخصات   این زیارتگاه دارای دو ورودی می باشدکه یکی از ورودی ها به خیابان امام خمینی ودیگر به بازار شاهزاده فاضل راه می یابد . سردر آستانه با قوس جناقی وطاق نماها و دو گلدسته با کاشی هفت رنگ و نقوش اسلیمی ، ختایی ، ترنجی  و خطوط کوفی بنایی و لوز آراسته شده است  . درضلع شمالی دودرب بزرگ مشبک رنگین جدیدالاحداث نصب شده و همچنین  درضلع غربی چند صفه تعبیه گردیده است بقعه شاهزاده فاضل که  به سبک امروزی دو اشکوبه می باشد غرفه دوم آن مزین به آینه کاری و خطوط ثلث است و ضلع غربی این بخش پنجره مشبک آجری دارد. در چهار سوی زیر گنبد پنجره مشبک آهنی و درگریو گنبد پنجره های کوچک در چهارجهت آن  نصب گردیده. کف زیارتگاه با سنگ مفروش شده و آهیانه گنبد مزین به رسمی بندی ، آینه کاری ، فیلپوشها می باشد . سطح خارجی گنبد ( خود ) دو پوسته پیوسته با قوس شبدری تند مزین به کاشی هفت رنگ و نقوش اسلیمی ، ختایی وترنجی است . پشت بام ونمای خارجی آستانه با آجر پوشیده شده است .     كتيبه هاي تاريخي                      یگانه کتیبه قدیم که دراین مزار مشاهده شده است . کتیبۀ کاشی معرق عصر تیموری به اندازۀ 70×90 سانتیمتر است که بطور عمودی بربالای سر قبر منصوب شده است واین عبارت برآن خوانده می شود : (( استشهد فی سبیل الله الحی الرزاق فرحاً بما آتاه من فضله الخالق الامام بن الامام سبط رسول الله الملک العالم الفضل بن الامام العالم موسی الکاظم بن الامام الناطق جعفر الصادق بن الامام القادرمحمد الباقر ابن الامام الزاهد بن علی بن ابی طالب  سلام الله علی آبائه الکرام وعلیه السلام فی حدود سنه اثنتین وماتین .
	بقعه محمدبن يعقوب	بقعه محمدبن یعقوب                           شماره ثبت ملي: _____        موقعيت مكاني بقعۀ مخروبه محمد بن یعقوب درمحله فهادان ، درمجاورت حسینیه کوشکنو واقع است . منابع تاریخی   این بقعه در مجاورت مزار باغ مولائی قرار داشته است که بسیاری از بزرگان و عرفا را در خود جای داده است. بقعه محمد بن یعقوب نیز در اصل خانقاه و محل سکونت  وی بوده است. (وی از حفاظ گرانقدر ، استادومعلم آموزش قرآن به سید رکن الدین ، درقرن هشتم هجری می زیست) که شرح آن در موقوفات خانقاه محله کوشکنو (ذیل وقف نامه جامع الخیرات سیدرکن الدین) آورده شده است. درکتب تاریخی شرح حال شیخ عالیقدرمحمد بن یعقوب آمده است : « درآن زمان استاد قرآن شیخ محمد یعقوب بود ، علیه الرحمه ، استاد قرآن امیررکن الدین بود و قرآن بر او خوانده بود به پرسش او رفت دید که وی ازپایابی بیرون آمده وضو ساخته و نفس می زند ، امیررکن الدین نذرکرد که آب تفت به درخانه او برد تا وضو ساختن بر او آسان شود و مقداری آب تفت بخرید و از فراشاه قناتی حفر کرد وآب آن را پس ازطی مسیر.... به درخانه استاد محمد یعقوبه و به خانقاه کوشکنو رسانید» . اما شواهدی تاریخی نشان می دهد که صورت قبری که در این بقعه ظاهر گردیده متعلق به محمدبن یعقوب نمی باشدو تنها در اذهان مردم بدین نام اشتهار دارد زیرا منابع تاریخ محلی در ذیل مزار تازیان و غازیان به قبر محمدبن یعقوب اشاره دارند:  «در یک طرف مزار تازیان ،مزار غازیان و طرف دیگر دارالقرآن مشهور به عفیف الدین می باشد زیرا به دلیل دفن استاد قرآن محمدبن یعقوب و پسرش مولانا عفیف الدین بدین نام معروف گردیده است»    مشخصات   این محل مخروبه احتمالاً مقبرۀ ومحل دفن شخصیتی مذهبی مربوط به قرن هشتم هجری قمری به نام شیخ محمد بن یعقوب می باشد . محوطه مذکور که چهاردیوار یست بطول وعرض 30/5×20/5 متر وبدون سقف ودسترسی به آن ازکوچه است بن بست وباریک با عرض متفاوت 10/1 ×50/1متراست که سالیانی است بصورت مخروبه ها شد ومملو ازخاک وزباله های شهری گردیده است .   براثرکاوشهای باستانشناسی بعمل آمده ازسوی آقای دینیارشهرزادی این محوطه چهاردیواری بقعه مانند بدون سقف منجر به نمایان شدن صورت قبری به ابعاد 13/1×15/2 متر که حدوداً درمیان اتاقک مذکور موجوداست ، بدست آمده بود کف این بنا که با آجرهای آب انباری 2×21 ×21 سانتیمتر سالم ، خرده ، شکسته و ناقص مفروش شده است و مربوط به صد ساله اخیر است .  قدیمی ترین آثار معماری باقیمانده درآن ، بقایای دیوارست بااندود وکاهگل ومختصر نشانه ای ازآثار گچکاری بر روی آن مشاهده می شود که این باقیمانده دیوار که  در ادوار بعد الحاقاتی به آن افزوده شده وبصورت کوچه ای باریک درآمده است تنها آثار معماری قدیم است که می توان تاریخ وقدمت قرن هشتم را به آن نسبت داد . ضمناً درسه گوشه اتاقک یا چهاردیواری که مقبره درمیان آن قراردارد ، باقیمانده سه ستون                             (احتمالاً ستون ضلع غربی به کلی تخریب شده است ) دیوار خشتی قدیمی است وآن پایه ستون تویزه ایست که بر روی آن گذشته پوشش گنبدی قرار داشته است و درساخت و سازهای بعدی آنرا تراشیده و به دیوار مجاور به عنوان بخشی ازدیوار اتاق الحاق نمودند.   كتيبه هاي تاريخي                      دراین مخروبه اثری ازکتیبه و نوشته تاریخی دیده نشده است .
	بقعه امامزاده جعفر	بقعه امامزاده جعفر                                 شماره ثبت ملی: ____   موقعيت مكاني این مزار مطهر در محلۀ گودال مصلّی ، میدان بعثت ، بلوار امامزاده جعفرواقع شده است . منابع تاریخی        مهمترین مزار مورد احترام تام ومطاف خاص وعام مزار امامزاده محمد بن علی بن عبیدالله بن احمدبن علی العریضی بن جعفرصادق است وبه مناسبت آنکه کنیه اش (( ابوجعفر)) بود اختصاراً در اذهان عموم به امامزاده جعفر موسوم شده است ولی در کتب تواریخ یزد تحت عنوان امامزاده محمد بن علی بن عبدالله مورد معرفی قرار گرفته است. (( امامزاده معصوم مطهر محمد بن علی بن عبدالله مذکور از بغداد متوجه خراسان شد ونسب نامه در میان چوب در مطهرۀ آب پنهان کرده با خود بیاورد ودر لباس فقراء چون به یزد رسید یزد به تصرف آل بویه بود وعامل یزد امیراوجش بود واو امیر عادل بود واز اقربای آل بویه ودر سرکوچه فهادان کوچه ای است که اورا کوچه امیر اوجش گویند . امامزاده چون به یزد آمد .... در کوچۀ حسینیان به دکان آهنگری رفت و...)) محمدبن علی عبیدالله بن احمد ، شعرائی بن علی عریضی بن جعفر صادق از سادات عریضی است وسنگ قبر دوتن ازاخلاف او که در قرن پنجم وششم زیسته اند در شهر یزد ودر خارج ان دیده شد .هم اکنون موجود است. یکی از آن فخرالدین محمدبن عبیدالله بن محمد العلوی الحسینی العریضی در 515 هجری که در فهرج می باشد و دیگری کمال الدین ابوجعفر احمدین ابی الحسن محمدبن علی بن محمدبن علی بن عبیدالله محمد العلوی الحسینی العریضی متوفی در سال 577 هجری که در مسجد زین الدین آقا واقع در کوچه حسینیان یزد منصوب است. نخستین نکته ای که باید بدان اشاره شود در باب نام جد امامزاده است که بر سنگ قبر وتاریخ جدید یزد آمده ولی در تاریخ یزد عبیدالله است وبه همین صورت اخیر درست است ، زیرا درکتب انساب از جمله الفصول الفخریه تالیف جمال الدین احمد بن عنبه مصرحاً ضبط شده است. قصه آمدن امامزاده ابوجعفر محمد به یزد در همه کتب تاریخ یزد به یک نحو نقل شده وآن از این قرار است که امامزاده در زمان خلافت متوکل عباسی به علت بیدادی که به خاندان رسالت می شد از مدینه به یزد آمد ودر کوچه ای که بعد ها به کوچه حسینیان مشهور شد . به دکان آهنگری رفت وبه شاگردی پرداخت تا اینکه حاکم یزد به نام امیراوجش براثر خوابی که دید به جستجوی امامزاده پرداخت ودر همان کوچۀ حسینیان منزلی مناسبی برای او ساخت . به همین جهت آن کوچه از آن زمان بدین نسبت شهرت گرفت چون در سال 424 درگذشت درمحلی دفن شد که امامزاده خود شیری را در آنجا مدفون ساخته بود . این قضیه نیز تفصیلی افسانه ای دارد که در کتب تاریخ یزد مندرج است. تصرفات ومرمتها ئی که در بنای امامزاده شده در کتب تاریخ یزد آمده بدین صورت است : نخستین بار در سال 776 خواجه اسحق بن خواجه حسن ساروج خوارزمی سنگی را که تاریخ بر آن بود برداشت وصورت قبر را از کاشی پوشانید وعبارت تاریخ برپیش محراب گذارد وبراطراف مزاردیوار کشید .  ضمناً امیرمعین الدین اشرف ساباط بر در مزار بساخت ودرگاهی بر مزارمفتوح کرد و واقعات امامزاده را بر کتابه ساباط نوشت و سقایه ای برابر مزاربرپا ساخت . مقارن طغیان سلطان محمد پسر ابوسعید طبسی در یزد امیرصدرالدین وزیر ، زمین مجاور بنای امامزاده خرید وبه صحن امامزاده الحاق کرد وچون به دست اتباع سلطان محمد کشته شد . در آنجا به خاک سپرده شد . پسرش امیرقطب الدین علی براطراف آن زمین دیوار فخرومدینی با پنجره از آجر پخته کشید وبر طرف قبله وطنبی وبر جانب شمال صفه ای به رسم مسجد با محراب ساخت ودر همینجا ست که مولانا حاجی نظام الدین اسحق حموی متوفی در سال 852 را دفن کردند . خواجه شهاب الدین قاسم مستوفی نیز متقارب قبر سید صدرالدین به خاک سپرده شد . امیر غیاث الدین علی بن امیر لطف الله وزیر هم چون در هرات به قتل رسید نعشش را به یزد آوردند ودرین بقعه مدفون ساختند وشرف الدین علی یزدی مرثیه ای در حق او گفت که بر سنگ قبرش کندند . جعفری مولف تاریخ یزد هم ماده تاریخی در باب او سرود که در تاریخ یزد مندرج است ودستورالسعید به حساب 845 هجری تاریخ قتل اوست. درسال 854 خواجه احمد فراش که اکنون امیرزاده سلطان محمد تیموری بود قطعه زمینی پشت ساباط خانقاه خرید ونبش کرد وسقایه امیرمعین الدین اشرف را هم ویران ساخت وطرح مدرسه ای مسدس شکل ریخت وآنرا بر آورد . خواجه پسرمحمد قمی در پایین پای امامزاده صفه منقش ومحراب وسردابه به ساخت وقندیل آویزان کرد وچون مولانا مجدالدین فضل الله قاضی در سال 855 درگذشت در این صفه به خاک سپرده شد . برهان الدین امیر شیخ داداجنب صفه مذکور صومعه با محراب مرمر ساخت وبربالای آن صومعه نیم صفه منقش که اطرافش دریچه بود بنا کرد . در سال 859 سید جلال الدین محمد قطعه ای زمین به جهت قبلی امامزاده خرید ونبش کرد وصفه وطنبی ومحراب که سراسر از آجر بود بساخت در همین سال خواجه معین الدین علی میبدی میان مدرسه ومزار پایابی از آجر پخته ایجاد کرد وآب جدیده را در آن گذرداد . نیز بیرون مزار ، مقابل امامزاده مدرسه ای به رسم حظیره ساخت که دخترش در آن به خاک سپرده شد نام این مدرسه در جامع مفیدی مدرسۀ معینی ذکر شده است. باز در همین سال شیخ حاجی محصل آب انباری برجهت شرقی مزار برآورد که از آب تفت پرمی شد . در سال 860 سیل عظیمی به شهر یزد روی آورد ونصف جدید وصومعه وصفه پایین پای امامزاده ومدرسه وپایاب از میان رفت ومخروبه شد . مولف تاریخ جدید یزد نوشته است که منحصراً مرقد امامزاده وخواجه نظام الدین اسحق حموی سالم ماند .   در سال 861 هجری سید جلال الدین محمد ، شیخ زاده برهان الدین امیر شیخ دادایی ، خواجه معین علی عمارت خود را احیاء کردند.1  بعد از این سال ظاهراً تصرفات والحاقات دیگری دراین مزار نشده مولف جامع مفیدی منحصراً همان مطالبی را نوشته است که در تاریخ جدید آمده است واز اشاره ای که درعبارت مذکور در ذیل دارد معلوم می شود که در زمان تالیف کتاب جامع مفیدی قسمتی از بناهای مزار منهدم شده است وآن این عبارت است : (( حال تحریرکه سه مرحله از سنه ثمانین والف هجریه ( 1083 ) گذشته بعضی از عمارات منهدم شده وکسی را... توفیق رفیق نگشت که به استحداث آن دردارباقی طرح قصور عالی افکند . تولیت امور این بقعه از قدیم الایام با سادات عریضی بوده است.3 ))   مشخصات بارگاه مقدس امامزاده جعفر از پنج درب ورودی قابل دسترسی می باشد ، ورودی اصلی چوبی به بلوار امامزاده جعفر راه می یابد و دارای سردر مزین به کاشی هفت رنگ و نقوش گل و بوته اسلیمی ـ ختایی ـ ترنجی و رسمی بندی کاشیکاری شده و خطوط ثلث طاق نماها می باشد . این بقعه دارای چهار صحن در اضلاع شمالی و جنوبی و شرقی و غربی می باشد . صحن غربی که به صحن امام خمینی معروف است ، دارای هشتی گچی می باشد . میان سقف هشتی نورگیر فلزی ودر وسط صحن ( میانسرا ) امام خمینی حوض ( آبنما ) دیده می شود.  هشت ضلعی و در ضلع غربی و شرقی این صحن صفه هایی به قرینه ساخته شده است که داخل آن غرفه فوقانی و پنجره های مشبک فلزی دیده می شود ، در ضلع غربی صحن کفشداری ویژه خواهران و دفتر امور فرهنگی آستان قدس امامزاده جعفر قرار دارد. همچنین چهارایوانی که در امامزاده وجود دارد ، همگی در صحن امام خمینی که از قسمت های دیگر بقعه قدیمی تر است، قرار گرفته است. ایوان جنوبی بزرگتر ودارای قوس پنج و هفت مي باشد . کف داخل بقعه با سنگ مفروش شده وازارۀ شبستان بارگاه تا ارتفاع بیش از یک متر از سنگ پوشیده شده است. بر بالای این ازاره ، کتیبه ای از سنگ دور می زند که با خط خوش و زیبا وبا موضوعاتی در مورد دنیا و آخرت و حیات پس از مرگ و همچنین احادیثی درمورد علم به صورت نظم و نثر نگاشته شده است.  سراسر شبستان واتاقهای داخل بقعه با آینه کاری ، رسمی بندی وطاق نما با قوس جناقی تزیین شده است همچنین گنبد خانه ( مقصوره ) سراسرش آینه کاری شده است آهیانه گنبد از چهار فیلپوش که مزین به رسمی بندی و آینه کاری و ترنج و خطوط ثلث می باشد، تشکیل شده است .   گنبد بارگاه امامزاده جعفر به صورت  دو پوسته پیوسته با قوس شبدری کند  و مزین به کاشی های معرق سفید ولاجوردی وگره چینی وشمسه می باشد . بنای گنبد حدود 115 سال پیش توسط مشیرالممالک مرمت بنیادی ودر 20 سال پیش از این تاریخ سطح آن کاشی شده است همچنین  دو منار بالای سر آستانۀ امامزاده جعفر که مزین به کاشی هفت رنگ با نقوش گل و بوته اسلیمی ـ ترنجی و ختایی می باشد ، از الحاقات قرن اخیر است . صحن شمالی به خیابان قیام راه دارد و سردر این  صحن مزین به کاشیهای هفت رنگ ونقوش گل وبوته اسلیمی وترنجی وختایی می باشد . در ضلع شمالی وغربی صحن صفه هایی آراسته به رگچین آجری دیده می شود . از مشخصات دیگر این صحن ، آبنمایی که در وسط آن و همچنین دیواره آجری نیمه کاره که در ضلع شرقی آن قرار دارد، می باشد.  پیشخوان صحن ولایت دارای قوس جناقی وآراسته به کاشی هفت رنگ و نقوش گل و بوته اسلیمی وختایی وترنجی ودو منار نیمه تمام با خطوط بنایی ولوز می باشد . در ضلع شرقی، صحن انقلاب معروف به باغچه شمسی واقع شده است که در آن محدوده سقاخانه ای  زیبا ومقبره ای  خانوادگی جای گرفته است .  همچنین  آبنمای دایره ای شکل که در وسط صحن به چشم می خورد . در ضلع جنوبی صحن مصلی قرار گرفته است که به کتابخانه امامزاده جعفرراه می یابد.   كتيبه هاي تاريخي آثاری که در آستانه امامزادۀ جعفر دیده می شود بدین صورت است : 1ـ بر سر در ورودی دو قطعۀ نیم متری از کتیبه کاشی معرق قرن نهم باقی ومسطورات آن چنین است : (( .... فی ایام خلاقه اعدل سلاطین .....منصوباً بالعدل والاحسان .....))  2ـ بالای سرمرقد یک قطعه سنگ داخل قابی کتیبه داراز کاشی معرق مجموعاً به اندازۀ 160×140 ساتنیمتر نصب است . عبارت کتیبه کاشی معرق : (( قال الله تعالی العزیز شانه : ومن یها جر فی سبیل الله یجد فی الارض مراغماً کثیراً وسعه ومن یخرج من بیته مهاجراً الی الله ورسوله ثم یدرکه الموت فقد وقع اجره علی الله                        عمل محمد خوش زبان یزدی .)) عبارت سنگ به خط نسخ چنین است : (( مضی الی جور الله السیداالمعصوم ابوجعفر محمد بن علی بن عبدالله ( کذا) بن لحمد بن علی العریضی بن الامام الصادق جعفر الامام الباقر بن الامام السجاد علی بن امام ابی عبدالله حسین بن الامام امیر المومنین علی بن ابیطالب رضی الله عنهم اجمعین اطهرین برحمتک یا رب فی السادس المحرم لسنه اربع وعشرین واربع ماه الهجریه الهلالیه آفریده با د هر که غیاث الدین شهاب الدین را به دعای خیر یاد کند فی محرم                    سنه سبع وثلثین وثمانمائه . در حواشی سنگ دوازده امام وبرپیشانی آن (( لااله الله محمد رسول الله )) وبه خط ریز میان آنها (( علی ولی الله )) نقر شده است .
	بقعه حسن فهادان	بقعه حسن فهادان                                شماره ثبت ملي: _____     موقعيت مكاني   بقعه حسن فهادان درمحلۀ فهادان ، کوچه امامزاده حسن فهادان واقع شده است .  منابع تاریخی           هیچ یک ازمتون تاریخی سخنی از بقعه حسن فهادان به میان نیاورده اندولی احتمالا مدفن یکی از بزرگانی بوده که نسبش به امام حسن (ع) باز می گردد بنابراین به امامزاده حسن معروف می باشد که با توجه به سبک معماری و مقایسه با سایر بناهای مشابه قدمت آن را به دوران قاجار میتوان ذکر نمود.     مشخصات               این بقعه از دو درب قابل دسترسی می باشد پوشش داخلی آن از گچ است . دارای چهارنورگیرمرمری وهمچنین یک نورگیرمشبک گلین است . جهت تأمین نور درسقف تعبیه شده اند ، کف آن با سنگ پوشیده شده است . این بنا مسقف به تاق وتویزه باقد پای کوتاه وقوس جناقی می باشد . ازاره داخل بقعه تا ارتفاع یک متر با سنگ پوشیده شده است . یک صفه داخل بقعه دیده می شود . صورت یک قبر درداخل بقعه مشاهده می شود که منصوب به حسن فهادان است و اطراف آنرا با ضریح آهنی گرفته اند.   كتيبه هاي تاريخي                          اکنون هیچ گونه سند دیداری ونوشتاری دربقعۀ حسن فهادان دیده نمی شود .
	بقعه محمدي	بقعه محمدی                                         شماره ثبت ملي _____   موقعيت مكاني  این بقعه درخیابان مسجد جامع ، چهارسوق ، کوچه نامدار واقع شده است .   منابع تاریخی   منابع تاریخی محلی یزد ازبقعه مذکور هیچ سخنی به میان نیاورده اند . درخصوص تاریخ ساخت این بنا ، با توجه به سبک معماری و مقایسه با بناهای مشابه ، می توان آن را متعلق به قرون 7و8 هجری دانست. براساس گزارش ثبتی موجود در مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد آنچه می توان در مورد این بنا احتمال داد: باقیمانده ای از مدارس و خانقاهای موجود در یزد می باشد که بعدها به مقبره مبدل شده است. به هرحال نام کنون آن از نامهایی است که با قدمت وکاربری اصلی بناهم ردیف نبوده و بعدها به این نام اشتهار یافته است.     مشخصات     این بقعه نیمه ویرانه منحصر به یک درب چوبی شکسته که هم اکنون برداشته و دربی فلزی یه جای آن نهاده اند و هشتی که مزین به فیلپوشهایی می باشد . پلان حیاط بقعه محمدی مستطیل شکل وشبیه به پلان بقعه سید شمس الدین است ازاین بقعه مخروبه 4 دیوار و طاق نمایی درقسمت فوقانی دیوار باقی مانده است . زیارتگاه مذکور احتمالاً درقرون گذشته دارای تاق آهنگ بوده است. که اکنون اثری از آن برجای نیست وامروزه تنها هشتی بقعه تا حدودی سالم مانده و نمای خارجی آن گلی می باشد. تنها کاربرد آن برای پخت پز درایام سوگواری محرم ویا ایام مذهبی دیگر می باشد. جلوی درب ورودی بقعه پیش فضایی همراه با فیلپوش هایی و طاق نماهایی و احتمالا یک نیم گنبد برروی آن بوده است که هم اکنون از آن تنها قسمتی باقی مانده است.                                                                                                        كتيبه هاي تاريخي                     دراین بناهیچگونه اثر و سند دیداری ونوشتاری مشاهده نمی شود .
	بقعه سيدگلسرخ	بقعه سید گل سرخ                                شماره ثبت ملي _____   موقعيت مكاني بقعه سید گل سرخ درخیابان سید گلسرخ ، محلۀ سید گلسرخ واقع شده است     منابع تاریخی   دراین زیارتگاه صورت قبری وجود دارد که طبق کتیبه منصوب برآن قبرسید معزالدین بن شرف الدین علی بن شمس الدین محمد بن تاج الدین است .  بنا به نوشته احمد کاتب  مشهوربه (( سید سرچم )) درجنب آن مزار آسوده است واومرد تارک مجذوب بود وآنچه بگفتی اکثر همان بودی واکابریزد اورا منقاد بودند وچون درسال ست وخمسین وثمانمائه وفات کرد اورا درین مقام دفن کردند واین مزارعمارت کردند ومردم به زیارت روند ومراد یابند)) . مؤلف جامع مفیدی ازمزار سید حسین گلسرخ واقع در سرچم نام می برد واورااز اقطاب می شمرد وکراماتی چند بد ومنسوب می دارد ونامش سید حسین می نویسد ، ولی اشاره ای به لقب ونسب او نمی کند. عامه مردم یزد هم اورا به نام سید حسین پسر امام موسی بن جعفر می دانند ومزاررا بسیار محترم می شمارند . احتمال دارد که انتساب این مزار به سید حسین ناشی از آن باشد که قبر پیر حسین بن استاد حسن متوفی در 979 نیز درهمان مزار یا حدود همان محل بوده است وهم اکنون سنگ آن بر دیوار غربی بازارچۀ به مزار نصب است وپس از ین مورد معرفی قرار می گیرد . مرحوم آیتی ضمن معرفی مزار سید گلسرخ واشاره به کتیبۀ مورد ذکر ، این مزار را مدفن شرف الدین علی وصی سید رکن الدین ومتوجه نشده که قبر مورد ذکر مدفن معزالدین         [ احتمالاً : حسین] بن شرف الدین علی است . جزین معلوم نیست به کدام دلیل شرف الدین علی را همان شرف الدین علی وصی سید رکن الدین تشخیص داده است . ایرج افشار در تعلیقات تاریخ یزد جعفری از روی تواریخ یزد شجره ای از افراد خاندان شرف الدین ترتیب داده است .وی با تطبیق دادن آن جدول ونسب مذکور برکتیبۀ بقعه سید گلسرخ نتوانست آنچه را مرحوم آیتی نوشته است بپذیرد . بنا بر نوشته ایرج افشار برمؤلف تذکرۀ جلالی هم اشتباهی درتشخیص هویت این مزار روی داده است اومی نویسد که مزار سید گلسرخ همان سید سرچم مذکوردرتاریخ جدید یزدست درصورتیکه مؤلف جامع مفیدی سید سرچم وسید گلسرخ را ذیل دوعنوان مستقل یاد می کند ومعلوم است که این دومزار دوبقعۀ مجزاست .   مشخصات از مشخصات کالبدی داخل بقعه سید گل سرخ میتوان به موارد زیر اشاره نمود: ازارۀ داخل بقعه تاارتفاع یک متر از سنگ پوشیده شده است و ما بقی سطح داخل بقعه با گچ اندود  شده است. در قسمت گریو گنبدطاق نما ها و پنجرۀ فلزی به چشم می خورد .  مزار سیدگلسرخ مسقف به تاق و تویزه با قد پای کوتاه وقوس جناقی می باشد . کف داخل بقعه با سنگ پوشیده شده است و پشت  بام ونمای خارجی بقعه آجری وجدید ساز می باشد . گردونه گنبد مزین به کتیبه کاشی معرق با نقوش اسلیمی وهندسی  و  قسمت خارجی گنبد   ( خود ) دو پوسته پیوسته با قوس شبدری کندمی باشد . اطراف بنای اصلی مزار(که اندازۀ آن 4×55/4 متر و ضخامت دیوارش 4/1 مترست ) وچسبیده به دیوارهای آن آثارخرابه حجراتی چند باقی است بقایای آن شباهتی زیاد به مدارس قدیمی دارد . این حجرات به خانه سید گلسرخ مشهورست .  زیارتگاه سید گلسرخ از دو درب قابل دسترسی است. راهرو قدیمی مسقف به تاق وتویزه ، چهاربخش باقوس جناقی وقد پای کوتاه ومیان سقف راهرو نورگیر دایره ای شکل نصب شده است. راهروجدیدالاحداث که به خیابان راه می یابد مسقف به تاق ضربی می باشد . پس از پیمودن راهرو ( دهلیز ) به صحن نسبتاً بزرگ سید گلسرخ راه می یابیم ،کف  صحن با موزائیک مفروش شده است . درضلع شرقی سه صفه دو اشکوبه ساخته شده که داخل غرفۀ  دوم 3   پنجرۀ فلزی نصب شده است و درطبقه تحتانی صفه ها طاقچه تعبیه شده است . درضلع غربی دو پنجره که داخل صفه نصب شده ویک در ورودی و  درجبهه جنوبی ، شمالی ، شرقی وغربی چند صفه با قوس جناقی درداخل بقعه دیده می شود . داخل بقعه صورت یک قبر مشاهده می شود که گفته می شود .این قبر از آن سید گل سرخ است.     كتيبه هاي تاريخي                         آثاری که دربقعه وجنب آن دیده می شود عبارت است از :   1ـ کتیبه ای از کاشی معرق وبه خط نسخ که بطور عمودی بالای سرقبرنصب است واطرافش حاشیۀ مجزایی داشته است که بر آن دوازده امام به خط نسخ خوش نوشته واکنون قسمتهایی از آن باقی مانده است . متأسفانه قسمت مربوط به تاریخ فوت صاحب قبر ازبین رفته است ، ولی درمقام قیاس با کتیبه های ازین نوع جزماً می توان حکم کرد که از آن قرن نهم هجری است . متن آن چنین است :        (( هوالباقی . قد افل من السماء الولایه شمس استضاء بنورها نجوم زاهره .... کل من انسی فیظلالها الباهرة المرتضی الاعظم شرف الدین علی بن شمس الدین محمد بن تاج الدین ....(دنباله اش ریخته است ) 2ـ بردیوارغربی بازارچۀ متصل به مزار یک قطعه سنگ سیاهرنگ نصب وبه خط نسخ خوش این عبارت بر آن منقور ست : (( الله )) ، (( محمد )) ، (( علی )) روزی که بر آیم سراز خاک ندامت             دست من ودامن تو یا شاه ولایت هذا مرقد استاد پیرحسین بن استاد حسن توفی فی (کذا مکرر ) تاریخ ربیع الاول سنه 979 3ـ برسردرورودی مزار وازسوی درون آن یک قطعه سنگ به اندازه 30 ×50 سانتیمتر مربوط به مسجدی که درسال 1053 ساخته شده بود نصب است وبه خط نستعلیق خوش بر روی این اشعار منقورست(( انما المومنون اخوه . )) ساخت مسجد کمال از سرصدق                        که بوددرصفا چوبیت حرام گشت این مسجد بهشت آیین                         درثلاثین وخمس والف تمام
	بقعه كماليه	بقعه کمالیه                       شماره ثبت ملي _____             موقعيت مكاني بقعه کمالیه در خیابان مسجد جامع  ، محله شاه ابوالقاسم ،کوچه شاه ابوالقاسم واقع شده است. منابع تاریخی             مدرسه کمالیه اکنون به شاه کمال یا شاه کمال الدین ودرتلفظ عامیانه (( شاخمالیه )) شهرت دارد . این مدرسه درسال 720 توسط خواجه کمال الدین ابوالمعالی بن خواجه برهان الدین ساخته شد ، پدرش برهان الدین لطف الله سمت وزارت مبارزالدین محمد مظفری را داشت . مؤلف تاریخ یزد درمعرفی مدرسه می نویسد ((این مدرسۀ عالی با دو مناره وقبه وساحت درمدرسه وخانقاه وبیت الادوله وحمام نیکو وخانه های عالی ساخته وتمام مدرسه به کاشی ونقاشی مزین کرده وموقوفات بسیاربر آن وقف کرده وقناتی از قریۀ فراشاه جاری گردانید وآب آن داخل خیر آباد به شهر درآورد و در مسجد جمعه از هم جدا می شود ودو دانگ آن به مدرسۀ خودش می رود وموقوفات اولادی وخیراتی  بسیار دارد واتمام عمارت مدرسۀ کمالیه درسال عشرین وسبعمائه بوده)). کمال الدین ابوالمعالی در عصر خود صاحب شهرت واحترام بود . سید رکن الدین درجامع الخیرات از او با عناوین (( صاحب المعظم)) ، (( صاحب الاعلی جلال الوزراء)) (( صاحب الاعلی ملک الوزراء)) یاد می کند. مولف تاریخ جدید یزد ضمن آنکه همان مطلب تاریخ یزد را نقل می کند عبارتی هم دربارۀ خرابی آنجا می نویسد  که عیناً نقل می شود : (( واکنون مدرسه وعمارت وحمام درعین خرابی است وتمام کاشیها را کندند ودر مدرسه را برده اند . مؤلف جامع مفیدی وضع خرابی این مدرسه را ادیبانه چنین وصف می کند ، بدین عبارات : (( درحین تحریر این اوراق که دو مرحله از سنۀ ثمانین والَف هجرت نموده بنای مدرسه وحمام چون بنای عمر ناپایدار فروریخته وخانقاه مانند درویشان زاویه نشین خود را به گوشۀ اختفاء کشیده وآب خوشگوارش که با چشمه حیوان همچشمی نموده درظلمات گمنامی مأوا گزیده وبازاری که با بازار مینا سر سودا می داشت در دکان بسته واملاک ورقباتی که خواجه موفق به وقف مدرسه وخانقاه کرده بود به تصرف متغلبان قرار یافته ومحل ومکان آرامگاه بانی درگنبد مدرسه است . ازاین بنای تاریخی دونالد ویلبر درکتاب(( معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانان )) تحت عنوان (( بقعۀ شیخ کمالی )) یاد می کند.     مشخصات   بنای شاه کمال مرکب است از دو قسمت : یکی گنبدخانه که بازماندۀ مدرسه قدیم است ودر سال 712 ساخته شده است و دیگراتاق متصل به آن طبق کتیبه موجودش در سال 792 به امرشیخ علی بن فتح الله بنا شده است. گنبد برسر چهار دیوار مربعی که هر ضلع آن هشت متر وکلفتی پی آن 80/1 متر است ، قرار دارد .  بقعه کمالیه دارای یک درب ورودی و سردر کاه گلی می باشد . در ضلع جنوبی بقعه (گنبدخانه ) محراب با دو طاقنما در طرفین آن قرارداردکه مزین به مقرنس گچبری است. واطراف وپیشانی آن با دو کتیبه به خط کوفی آراسته شده است که به علت سائیدگی قابل قرائت وتشخیص نیست. درضلع شرقی وغربی نیز دو طاق نما ویک پنجرۀ مشبک آجری تعبیه شده است همچنین درضلع شمالی نیز دو طاق نما دیده می شود . برقسمت زیرین گنبد فیلپوش ها ، ودرچهارطرف آن پنجره های مشبک آجری دیده می شود . درگریو گنبد درهر سو طاق نما با حاشیه مزین به کتیبه کوفی مشجردیده می شود . سطح خارجی گنبد با کاشی آبی گره بندی ( به شکل ستاره ) تزیین شده است . گنبد کمالیه  دو پوسته پیوسته می باشد که با آجر وکاشی آبی رنگ پوشیده شده است . حدود 32 سال پیش براثر خاکبرداری دراتاق قسمت شرقی متصل به بنای گنبد ، چند کاشی مغولی ستاره ای بردیوار غربی بنای متصل به گنبدخانه کشف شد این بنای متصل به گنبد خانه بعد از بنای گنبدخانه ساخته شده وحکم بقعه ای داشته است همراه با محرابی در آن که کتیبه ای دورتا دور آن بوده است . با دیوار چینی مجدد که بعد ها از داخل دراین بقعه کرده اند محراب ودیوارهای بقعه پوشیده وبالطبع سطح بقعه کوچکتر شده است .  از دیگر تزئینات این بنا می توان به نقوش کارشده با رنگ بر سطح پوسته داخلی گنبد اشاره نمود که نمونه آن را می توان در بقعه سیدرکن الدین مشاهده کرد تقسیمات این بقعه از زیر گنبد تا پایین از کوچک به بزرگ به طوری انجام شده که مقیاس انسانی خوبی به بنا بخشیده است . تزئینات و گچبری های کم عمق بنا به خوبی نمایانگر قدمت بنا از دوره ایلخانی می باشد . در ضمن کتیبه ای کار شده با رنگ به صورت حاشیه ای در محیط داخلی گنبد چرخیده است و دیواره های داخلی را به دو قسمت تقسیم کرده که با توجه به تقسیم بندی های انجام شده داخل بقعه ، مکان یابی مناسبی دارد. از قسمتهای الحاقی بنا می توان به دیواره ورودی به قسمت پشت گنبدخانه  را نام برد که برای ایجاد درب و بازشوی نورگیر در بالای آن ایجاد شده است. این بقعه از نوع چهارضلعی گنبد دار است. پشت بام ونمای خارجی مدرسه کمالیه بصورت اندود کاه گل می باشد .     كتيبه هاي تاريخي                         آثار موجود درین بنا را به شرح زیر مورد معرفی قرار می دهیم : 1ـ دورتا دور دیوارهای زیر گنبد کتیبه ای به خط کوفی تزیینی زیبا وبه رنگ نقش شده است : بسم الله الرحمن الرحیم آمن الرسول بمااانزل الیه من ربه ....الخ ( بقره 285/ 286 ). 2ـ در آخرین قسمت زیر گنبد که به چهار ضلعی پایه ها ختم می شود به خط کوفی تزیینی نوشته شده : الملک لله ، القوة بالله وعبارتی مشابه آنها 3ـ زیر نیم طاق بلند محراب مانند قسمت شمالی کتیبه ای به خط ثلث وآنچه باقی مانده این است .      (( .... فضل الله یوتیه من یشاء والله ذوالفضل العظیم ....))  ( ازسورۀ الجمعه ) 4ـ کتیبه ای به خط ثلث زیر نیم طاق بلند محراب وجود داشته است وفقط دو کلمۀ آن باقی است :(( امربعبارتها .....))    5ـ بر دیوارغربی بنای متصل به گنبد که حکم بقعه ای داشته است ، کتیبه ای با رنگ وبه خط ثلث موجود است بدین عبارت (( امربانشاء  هذه البقعه المبارکه اقل عبادالله شیخ علی بن فتح الله احسن الله فی یوم الله احسن الله فی یوم السبت الرابع ذی الحجه لسنه اثنین وتسعین وسبعمائه الهجریه.))
	بقعه سيدگل مشكي	بقعه سید گل مشکی                  شماره ثبت ملي: _____     موقعيت مكاني بقعه سید گل مشکیجه درمحلۀ سرچم ، کوچۀ سرچم واقع است .   منابع تاریخی   علی رغم مراجعه به کتب تاریخی محلی یزد و تحقیقات محلی ، و اطلاعات تاریخی مربوط بقعه مذکور دردسترس نیست . اما با توجه به قرارگیری بقعه در نزدیکی دروازه کوشکنو و محله سرچم (نزدیک بودن به بقعه سیدگلسرخ و سیدگل زرد) احتمالاً این بقعه هم به سیدگل مشکیجه معروف گردیده باشد. همچنین درعوام آنها را سه برادر (سیدگلسرخ، سیدگل زرد،سیدگل مشکی) می دانند که در آن موضع به شغل نانوایی پرداخته بودند و کرامات زیادی داشته اند و مورد احترام مردم بوده اند.     مشخصات     بنا به اظهارات معمرین محلی حدود 80 ـ90 سال پیش این محوطه قبرستان بوده تا حدود 40 سال پیش صورت یک قبر که چهار دیوار دور آن کشیده بودند ، وجود داشت تقریباً 30 سال پیش چهاردیوارگلین ویران گردید وبر ویرانه های آن ساختمان جدیدی با سقف مسطح ودر وپنجرۀ آهنی ونمای خارجی بصورت آجری احداث گردید . درحال حاضر صورت قبرکه ازآن سید گل مشکیجه می باشد درهمین بنای جدیدالاحداث وجود دارد ومزارآن مورد احترام اهالی محله است .     كتيبه هاي تاريخي                      درحال حاضر هیچگونه اثر وکتیبه تاریخی دربقعه دردسترس نیست .
	بقعه آمنه خاتون	بقعه آمنه خاتون                           شماره ثبت ملي _____              موقعيت مكان بقعه آمنه خاتون در انتهای بلوار شهید جوکار، بعد از قلعه خیر آباد واقع شده است. منابع تاریخی       هیچ یک از مؤلفان محلی یزد نامی از بقعه مذکور ذکرنکرده اند . ولی در خصوص نام بقعه می توان گفت آمنه خاتون به احتمال زیاد دختر یکی از سادات یزد بوده که مورد احترام مردم بو�